Theo tập quán phổ biến, đêm giao thừa có hai lễ: lễ ngoài trời (lễ trừ tịch) đón năm mới, thường bày ở sân, hiên hoặc trước cửa, và lễ trong nhà trước bàn thờ gia tiên; sáng mùng 1 có lễ gia tiên đầu năm, rồi những ngày Tết nhiều nhà dâng cơm sáng chiều cho đến lễ hoá vàng. Đồ khô cần sắm gồm hương, nến hoặc đèn, hoa, quả, trầu cau, rượu, nước, có nhà thêm vàng mã và mâm lễ.
Bài này đi theo thứ tự thời gian từ chiều 30 đến hết mùng 1, kèm danh sách đồ cần sắm cho từng lễ, cách làm ở căn hộ không có sân, và chuyện an toàn lửa trong đêm mà cả khu phố cùng thắp hương. Ý nghĩa của lễ trừ tịch thuộc chuyên đề tín ngưỡng dân gian; mâm cỗ là chuyên đề riêng; bài văn khấn giao thừa và mùng 1 có ở chuyên mục văn khấn; hoá vàng cuối Tết có bài riêng ở chuyên mục vàng mã.
Dòng thời gian từ chiều 30 đến hết mùng 1
Mỗi nhà một nếp; bảng dưới là trình tự nhiều gia đình làm, để dễ chia việc:
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều 30 (hoặc 29) | Hoàn tất lau dọn, trang hoàng bàn thờ; nhiều nhà làm tất niên | Tất niên có bài riêng |
| Tối 30 | Chuẩn bị bàn lễ ngoài trời, bày sẵn đồ khô | Bàn nhỏ, chắc chân, chỗ khuất gió |
| Khoảnh khắc giao thừa | Lễ ngoài trời, sau đó lễ trong nhà | Có nhà làm trước giao thừa ít phút |
| Sau giao thừa | Hoá vàng lễ ngoài trời nếu có, dọn bàn lễ | An toàn lửa |
| Sáng mùng 1 | Lễ gia tiên đầu năm, cả nhà mừng tuổi | Nhiều nhà cúng cơm sáng |
| Các ngày Tết | Thắp hương, dâng cơm sáng chiều theo nếp | Đến lễ hoá vàng (mùng 3, 4, 7 tuỳ nhà) |
Giờ giao thừa là khoảnh khắc chuyển sang ngày mùng 1 Tết, tức nửa đêm. Nhiều nhà làm lễ ngoài trời đúng khoảnh khắc này, có nhà làm trước vài phút để kịp cả lễ trong nhà. Xem giờ theo lịch là việc riêng; điều cần nhất là người chủ lễ có mặt, không vội.
Đồ cần sắm cho lễ ngoài trời
Lễ ngoài trời thường bày trên một chiếc bàn nhỏ phủ khăn ở sân, hiên, ban công hoặc trước cửa. Danh sách đồ khô và đồ mua sẵn hay dùng:
- Bàn lễ và khăn trải: bàn nhỏ, chắc chân, không chao khi gió thổi.
- Bát hương tạm: nhiều nhà dùng bát hương nhỏ riêng cho lễ ngoài trời, hoặc một bát gạo cắm hương.
- Hương: một bó.
- Nến hoặc đèn: nến có cốc thuỷ tinh chắn gió an toàn hơn nến trần; có nhà dùng đèn điện.
- Hoa, quả: một lọ hoa, một đĩa quả.
- Trầu cau, rượu, nước: mỗi thứ một ít.
- Gạo, muối: mỗi thứ một đĩa nhỏ.
- Vàng mã (tuỳ nhà, có thể bỏ): theo tập quán một số nơi có mũ áo dành cho lễ này; lượng vừa đủ.
- Mâm lễ (tuỳ nhà): có nhà bày gà luộc, xôi, bánh chưng; mâm cỗ là chuyên đề riêng.
Lễ ngoài trời không bắt buộc phải có mâm mặn; nhiều gia đình chỉ dùng hương hoa, quả, trầu cau, rượu nước. Lễ gọn hợp với nhà phố, căn hộ, nơi không có sân rộng.
Trình tự lễ giao thừa ngoài trời và trong nhà
Trình tự phổ biến, có thể điều chỉnh theo nếp nhà:
- Bày bàn lễ ngoài trời từ tối, kiểm chỗ đặt khuất gió, xa rèm, xa xe máy và đồ dễ cháy.
- Gần giờ giao thừa, thắp nến hoặc bật đèn, thắp hương ở bàn ngoài trời.
- Người chủ lễ khấn bài văn khấn giao thừa ngoài trời (xem chuyên mục văn khấn) hoặc khấn mộc mạc: tiễn năm cũ, đón năm mới.
- Vào nhà, thắp hương bàn thờ gia tiên và các bàn thờ khác nếu có, khấn mời gia tiên cùng đón năm mới.
- Đợi hương ngoài trời tàn, hoá vàng nếu có ở nơi được phép, dọn bàn lễ.
- Cả nhà chúc Tết nhau, nhiều nhà lì xì ngay sau giao thừa.
Có nhà làm lễ trong nhà trước, ngoài trời sau. Thứ tự khác nhau theo vùng, không có cách nào bị coi là sai. Nhà có người lớn tuổi thì để người đó chủ lễ, con cháu chuẩn bị đồ và trông lửa.
Căn hộ chung cư không có sân: làm lễ giao thừa thế nào
Ở chung cư, nhiều gia đình đặt bàn lễ giao thừa ở ban công mở, cạnh cửa sổ hoặc ngay cửa ra vào phía trong căn hộ. Ban công kín bằng kính, lưới chống rơi phủ bạt thì cần cẩn thận vì khói và lửa không thoát được. Hành lang chung, sảnh thang máy là không gian chung, không nên bày lễ hay thắp hương ở đó.
Cách làm gọn phổ biến: một chiếc khay đặt trên bàn nhỏ ở ban công mở, hương ít khói, nến trong cốc thuỷ tinh hoặc đèn điện, hoa, quả, trầu cau, rượu nước. Bỏ phần vàng mã, hoặc mang xuống khu hoá vàng của toà nhà vào ngày hôm sau nếu toà nhà có. Lễ trong nhà làm như thường trước bàn thờ gia tiên.
Đêm giao thừa, nhiều căn hộ cùng thắp hương một lúc, khói có thể kích hoạt đầu báo khói ở hành lang. Đóng cửa căn hộ khi thắp hương ở ban công, đừng để khói lùa ra hành lang. Không bắn pháo nổ: pháo nổ bị cấm theo quy định hiện hành; pháo hoa không tiếng nổ cũng nên hỏi nội quy toà nhà trước khi dùng.
Sáng mùng 1 và cơm cúng những ngày Tết
Sau giao thừa, các lễ trong ba ngày Tết thường gọn hơn nhưng đều đặn. Những gì nhiều gia đình làm:
- Sáng mùng 1: thay nước, thắp hương, khấn mừng năm mới trước bàn thờ gia tiên; nhiều nhà dâng một mâm cơm sáng. Bài văn khấn mùng 1 Tết có ở chuyên mục văn khấn.
- Những ngày Tết: nhiều nhà dâng cơm sáng và chiều lên bàn thờ, mời gia tiên ăn Tết cùng con cháu; có nhà chỉ thắp hương, bày bánh trái.
- Hoa, quả: giữ tươi suốt Tết, thay nước lọ hoa hằng ngày, bỏ quả nẫu.
- Đèn thờ: nhiều nhà để sáng suốt ba ngày Tết; nếu là nến, chỉ thắp khi có người.
- Khách đến chúc Tết: nhiều khách thắp hương bàn thờ gia tiên nhà chủ; chuẩn bị sẵn hương, bật lửa ở chỗ dễ lấy.
- Lễ hoá vàng cuối Tết: thường mùng 3, mùng 4 hoặc mùng 7 tuỳ nhà, có bài riêng ở chuyên mục vàng mã.
Đồ cần sắm cho mấy ngày Tết chủ yếu đã mua từ trước Tết: hương, nến, rượu, chè, bánh mứt. Chỉ cần bổ sung hoa nếu héo và quả nếu hỏng. Nhiều chợ, cửa hàng đóng cửa những ngày đầu năm, nên tính đủ từ chiều 30.
Xông đất, mừng tuổi và những nếp đi kèm sáng mùng 1
Sáng mùng 1, ngoài lễ gia tiên, nhiều gia đình giữ thêm vài nếp đi kèm. Xông đất là tục người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa; nhiều nhà nhờ một người thân thiết, vui tính đến xông đất, có nhà để chính chủ nhà ra ngoài rồi bước vào. Chuyện chọn người theo tuổi là chuyên đề riêng thuộc các trang về tín ngưỡng dân gian; ở đây chỉ lưu ý: người được nhờ nên được hẹn trước giờ đến, để họ không phải đứng chờ trước cửa.
Mừng tuổi, lì xì thường làm sau lễ sáng mùng 1: con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ. Phong bao đỏ mua sẵn từ trước Tết; tiền mới đổi trước vài tuần vì sát Tết rất đông người đổi.
Nhiều gia đình kiêng quét nhà, đổ rác ngày mùng 1, nên dọn dẹp xong từ chiều 30. Đây là nếp, không bắt buộc; nhà có trẻ nhỏ, khách đông thì vẫn nên quét dọn mảnh vỡ, rác để giữ an toàn.
Một số gia đình đi lễ chùa đầu năm ngay sáng mùng 1 sau lễ ở nhà. Chuyện sắm lễ đi chùa, đền, phủ có chuyên mục riêng.
Đi xa ăn Tết hoặc trực Tết: giữ lễ thế nào
Gia đình đi du lịch dịp Tết hoặc về quê ăn Tết, nhà thành phố đóng cửa, thường làm lễ tất niên trước khi đi, khấn xin vắng nhà, rồi tắt đèn thờ, dọn hoa quả. Lễ giao thừa và mùng 1 làm ở nơi đón Tết, thường là nhà ông bà ở quê.
Người trực Tết ở cơ quan, bệnh viện, nhà máy không về được đêm giao thừa, có thể thắp nén hương ở nhà trước khi đi trực nếu nhà có bàn thờ, hoặc gọi điện về chúc Tết. Lễ chính do người ở nhà làm.
Nhà để trống trong dịp Tết là lúc dễ xảy ra sự cố: đèn thờ, đèn nháy để sáng nhiều ngày, nến quên thổi tắt. Trước khi khoá cửa, đi một vòng tắt hết đèn trang trí, rút phích, kiểm bát hương đã tắt hẳn. Nhờ hàng xóm để ý giúp là cách nhiều người dùng.
An toàn lửa đêm giao thừa
Đêm giao thừa là đêm cả khu phố cùng thắp hương, đốt vàng mã ngoài trời, nhiều nơi còn có trẻ em cầm que hương chạy chơi. Gió đêm đông, nhất là ở miền Bắc, dễ làm nến đổ, tàn hương bay. Những thói quen nhỏ giúp tránh sự cố: đặt bàn lễ chỗ khuất gió, xa rèm, xa xe máy và bình gas; dùng nến trong cốc thuỷ tinh; có người trông bàn lễ từ lúc thắp đến lúc hương tàn.
Hoá vàng chỉ ở nơi được phép, trong chậu riêng, xa nhà và xe, dập tắt hẳn tàn lửa trước khi đi ngủ. Không hoá trên vỉa hè sát cửa nhà người khác, không hoá dưới tán cây khô, không hoá trong ban công kín. Nhiều khu dân cư, toà nhà có quy định riêng; hỏi tổ dân phố hoặc ban quản lý để làm đúng.
Gia đình có trẻ nhỏ nên giữ hương, bật lửa, nến ngoài tầm tay trẻ, dặn trẻ không cầm que hương chạy nhảy. Một vết bỏng nhỏ đêm giao thừa đủ làm cả kỳ nghỉ Tết mất vui. Để sẵn một xô nước hoặc bình chữa cháy mini gần chỗ bày lễ ngoài trời là thói quen đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giao thừa ngoài trời có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình làm cả lễ ngoài trời và trong nhà theo tập quán; nhà ở chung cư, nhà phố chật thường làm gọn ở ban công hoặc chỉ làm lễ trong nhà. Mỗi vùng, mỗi nhà một nếp; hỏi người lớn trong nhà để giữ thống nhất.
Cúng giao thừa trước hay sau 12 giờ đêm?
Nhiều nhà làm lễ đúng khoảnh khắc giao thừa, có nhà làm trước vài phút để kịp cả lễ trong nhà. Không có quy định cứng; quan trọng là người chủ lễ có mặt, làm không vội và an toàn lửa.
Ở chung cư có được đốt vàng mã đêm giao thừa không?
Hầu hết toà nhà chung cư không cho đốt vàng mã trong căn hộ, ban công hay hành lang. Nhiều toà nhà có khu hoá vàng chung, mở theo giờ. Hỏi ban quản lý; nếu không có chỗ, có thể bỏ phần vàng mã, lễ vẫn trọn vẹn.
Sáng mùng 1 Tết cúng gì?
Nhiều gia đình thay nước, thắp hương, khấn mừng năm mới trước bàn thờ gia tiên, có nhà dâng mâm cơm sáng. Hoa quả, bánh chưng hoặc bánh tét, mứt đã bày từ tất niên. Bài văn khấn mùng 1 Tết có ở chuyên mục văn khấn.
Những ngày Tết có cần dâng cơm cúng mỗi bữa không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình dâng cơm sáng chiều suốt ba ngày Tết đến lễ hoá vàng; nhiều gia đình chỉ thắp hương mỗi ngày. Không có quy định chung; hỏi người lớn trong nhà về nếp đã giữ.
Đi du lịch dịp Tết thì bàn thờ ở nhà để thế nào?
Nhiều nhà làm tất niên trước khi đi, khấn xin vắng nhà, dọn hoa quả, đổ nước, tắt đèn thờ và đèn trang trí, rút phích. Khi về thì lau dọn, thắp hương. Nhờ hàng xóm để ý nhà giúp nếu đi dài ngày.