Theo tập quán phổ biến, bàn thờ gia tiên được sắp theo trục giữa: ảnh thờ hoặc bài vị ở phía sau cao nhất, bát hương ngay phía trước, hai bên là đèn hoặc chân nến, phía trước nữa là chén nước, lọ hoa và đĩa quả; bàn thờ lớn có thêm đỉnh đồng, hạc, ống hương xếp đối xứng. Nguyên tắc chung là đối xứng, thấp dần từ trong ra ngoài, và để mọi thứ nhìn rõ từ chỗ đứng thắp hương.
Mỗi vùng, mỗi họ có những khác biệt nhỏ: lọ hoa đặt bên nào, có bày mâm bồng hay không, mấy chén nước. Bài này đưa ra bố cục được nhiều gia đình dùng làm điểm xuất phát, giải thích vì sao các món được đặt như vậy, và cách điều chỉnh cho bàn thờ một cấp, hai cấp. Chuyện số bát hương và cách chọn bát hương có bài riêng; chuyện đặt bàn thờ theo hướng nào thuộc chuyên đề khác của các trang bạn có thể tìm đọc.
Bố cục từ trong ra ngoài trên bàn thờ một mặt bàn
Đây là bố cục hay gặp ở bàn thờ đứng hoặc tủ thờ có một mặt bàn, nhìn từ chỗ đứng thắp hương. Hàng sau là hàng sát tường, hàng trước là hàng sát mép ngoài:
| Hàng | Đồ thờ | Cách đặt | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hàng sau cùng | Ảnh thờ, bài vị; khám thờ nếu có | Chính giữa, cao nhất, dựng hơi ngả về sau | Ảnh không bị bát hương, hoa che |
| Hàng giữa | Bát hương | Chính giữa, ngay trước ảnh thờ | Số bát và thứ tự theo nếp nhà |
| Hai bên hàng giữa | Đèn thờ hoặc đôi chân nến; đôi ống hương nếu có | Đối xứng hai bên bát hương | Cách bát hương và ảnh thờ một khoảng an toàn |
| Hàng trước | Chén nước hoặc kỷ chén, đài nước | Giữa, trước bát hương | Thay nước hằng ngày hoặc ngày rằm |
| Hai bên hàng trước | Lọ hoa và mâm bồng hoặc đĩa quả | Mỗi thứ một bên | Nhiều nơi theo câu "đông bình tây quả" |
Câu "đông bình tây quả" được nhiều nơi nhắc: bình hoa một bên, đĩa quả bên kia. Quy về bên trái hay phải khi nhìn từ ngoài vào thì mỗi nhà hiểu một cách, tuỳ hướng đặt bàn thờ và cách gọi phía đông của từng vùng; nên hỏi người lớn trong họ để theo cho nhất quán.
Vì sao các món được đặt như vậy
Bố cục bàn thờ không phải ngẫu nhiên mà phản ánh thứ bậc và việc dùng hằng ngày. Ảnh thờ, bài vị là nơi tưởng nhớ người đã khuất nên đặt cao và sâu nhất. Bát hương là nơi thắp hương mỗi lần cúng nên đặt chính giữa, vừa tầm tay. Đèn, nến hai bên vừa để chiếu sáng vừa tạo thế cân đối; chén nước, hoa, quả là đồ dâng nên đặt phía trước.
Sự đối xứng giúp bàn thờ trông trang nghiêm, gọn mắt, và cũng giúp người lau dọn nhớ vị trí từng món. Thấp dần từ trong ra ngoài giúp mọi món đều thấy được: ảnh thờ không bị lọ hoa che, bát hương không bị đĩa quả che, người thắp hương không phải với qua đồ cao.
Hiểu được lý do ấy, bạn có thể tự điều chỉnh khi bàn thờ nhà mình có kích thước, đồ thờ khác với bố cục mẫu. Ví dụ bàn thờ có lọ hoa rất cao thì đặt lọ hoa lùi sau một chút, ra hai góc, thay vì đặt sát mép trước che mất bát hương; bàn thờ nông thì bỏ bớt mâm bồng, dùng đĩa phẳng.
Bộ tam sự, ngũ sự và đồ đồng trên bàn thờ lớn
Bộ tam sự. Gồm một đỉnh đồng ở giữa và hai cây chân nến hai bên. Đỉnh đồng thường đặt trên bàn thấp phía trước hoặc ở hàng trước của bàn thờ lớn, không thay cho bát hương mà đi kèm bát hương.
Bộ ngũ sự. Thêm hai món nữa vào bộ tam sự, thường là đôi ống hương hoặc đôi hạc tuỳ nơi gọi. Bộ ngũ sự cần mặt bàn rộng; bàn thờ căn hộ hiếm khi đủ chỗ.
Đôi hạc. Đôi hạc đứng trên lưng rùa thường đặt hai bên bàn thờ lớn, ở hàng sau hoặc hai góc. Hạc cao nên đặt ở chỗ không vướng tay thắp hương.
Đèn thờ. Đèn dầu, đèn điện hoặc đèn lưu ly đặt đối xứng hai bên bát hương. Nhiều gia đình dùng đèn điện để an toàn, chỉ thắp nến khi cúng.
Chỉ chọn những gì vừa bàn. Không cần đủ bộ ngũ sự mới là bàn thờ đầy đủ. Bàn thờ nhỏ chỉ cần bát hương, ảnh thờ, một đôi đèn hoặc chân nến, chén nước, lọ hoa, đĩa quả là đã đủ nếp.
Bàn thờ hai cấp: án gian phía sau, bàn thấp phía trước
Nhiều gia đình có bộ án gian cao đặt sát tường và một bàn thờ thấp hơn đặt phía trước, hoặc một bàn thờ có hai cấp mặt bàn. Ở kiểu này, cấp trên cao thường đặt ảnh thờ, bài vị, bát hương và đôi đèn; cấp dưới thấp hơn đặt bộ tam sự hoặc ngũ sự, đôi hạc, lọ hoa, đĩa quả, và là nơi bày mâm cỗ ngày giỗ.
Ưu điểm của bàn hai cấp là tách được đồ thờ cố định với đồ dâng theo dịp: ngày giỗ, ngày Tết bày cỗ ở cấp dưới mà không phải dịch chuyển bát hương, ảnh thờ. Nhược điểm là chiếm nhiều diện tích, chỉ hợp phòng thờ riêng hoặc phòng khách rộng.
Khi sắp đồ, nhìn từ chỗ đứng thắp hương xem ảnh thờ trên cấp cao có bị đỉnh đồng, hạc ở cấp thấp che không. Nếu bị che, hạ thấp đồ ở cấp dưới hoặc dịch chúng ra hai bên. Bát hương ở cấp trên cần đủ gần mép để với tay cắm hương an toàn, không phải nhoài người qua đỉnh đồng nóng.
Ảnh thờ, bài vị và những đồ nhỏ hay bị đặt sai chỗ
Một số đồ nhỏ trên bàn thờ thường bị đặt tuỳ tiện, làm bàn thờ trông rối. Theo cách làm phổ biến:
- Ảnh thờ của nhiều người: người vai trên đặt giữa hoặc bên được coi là bên trên theo nếp nhà; ảnh cùng cỡ, cùng kiểu khung để bàn thờ gọn.
- Ảnh thờ không đặt chồng lên nhau, không dựng nghiêng tựa vào bát hương.
- Ống hương chứa hương chưa thắp, đặt một bên hoặc hai bên, không cắm hương chưa thắp vào bát hương.
- Bật lửa, diêm cất trong ngăn kéo hoặc hộp nhỏ, không để trên mặt bàn gần bát hương.
- Khăn lau, kéo cắt hoa, túi đựng chân nhang cất ở chỗ khác, không để lẫn trên bàn thờ.
- Tiền lẻ, đồ lễ đi chùa mang về nên đặt trên đĩa sạch, hạ xuống sau khi thắp hương, không để lâu ngày.
Một bàn thờ ít đồ mà mỗi món đúng chỗ luôn trang nghiêm hơn một bàn thờ nhiều đồ đặt lộn xộn. Khi không chắc một món nên ở đâu, hỏi: món này có che ảnh thờ, bát hương không, có gần lửa không, có cân đối với món đối diện không.
Khăn phủ, rèm, cuốn thư và những thứ quanh bàn thờ
Ngoài đồ thờ trên mặt bàn, bàn thờ gia tiên thường có thêm vài thứ quanh mình: khăn phủ mặt bàn hoặc khăn rủ trước bàn (gọi là y môn ở một số nơi), rèm hai bên, cuốn thư hoặc hoành phi phía trên, đèn chiếu. Những thứ này làm bàn thờ trang trọng hơn, nhưng cũng là chỗ dễ biến bàn thờ thành rối mắt và kém an toàn nếu không để ý.
Khăn phủ nên vừa mặt bàn, không rủ xuống quá thấp chạm sàn bụi bẩn; khăn rủ phía trước không chạm vào chân nến. Rèm hai bên dùng vải dày, buộc gọn, cách xa nến và bát hương; nhiều gia đình bỏ rèm hẳn ở bàn thờ có nến thật. Đồ vải trên bàn thờ nên giặt hoặc thay ít nhất mỗi năm một lần vào dịp bao sái, vì chúng giữ khói và bụi.
Cuốn thư, hoành phi treo phía trên giúp bàn thờ có điểm nhấn mà không chiếm mặt bàn. Treo đủ chắc, không chênh vênh ngay trên đầu người thắp hương. Đèn chiếu trần, nếu có, nên chiếu xiên vào bàn thờ chứ không chiếu thẳng vào ảnh thờ có kính, vì sẽ loá khi đứng nhìn.
Chén nước, kỷ chén và đài nước
Chén nước là đồ dâng đơn giản và đều đặn nhất. Nhiều nhà đặt một, ba hoặc năm chén nước nhỏ trên kỷ chén, một bệ gỗ thấp có bậc; có nhà dùng đài nước với một chén có nắp. Số chén theo nếp nhà; phổ biến là ba chén hoặc năm chén với bàn thờ gia tiên.
Kỷ chén đặt ở hàng trước, giữa, ngay trước bát hương, thấp hơn bát hương để không che. Chén nên cùng bộ, cùng màu, sạch, không sứt mẻ. Thay nước hằng ngày hoặc vào mùng một, ngày rằm; nước cũ đổ vào chậu cây hoặc chỗ sạch.
Một số gia đình đặt thêm chén rượu trong các dịp, hoặc chén trà. Chén rượu không để quá lâu vì rượu bay hơi, chén để lại vệt. Trong ngày thường, nước sạch là đủ; ngày giỗ, ngày Tết mới thêm rượu, trà theo nếp nhà.
Bày lại bàn thờ mới hoặc sau khi chuyển nhà: thứ tự đặt đồ
Khi lập bàn thờ mới hay bày lại sau khi chuyển nhà, sửa bàn thờ, đặt đồ theo thứ tự giúp tránh phải dịch chuyển nhiều lần:
- Lau sạch, lau khô mặt bàn, trải khăn phủ nếu dùng.
- Đặt ảnh thờ, bài vị, khám thờ ở hàng sau, chỉnh ngay ngắn, cân giữa.
- Đặt bát hương theo nếp nhà, ngay trước ảnh thờ; nếu nhà có nghi thức riêng khi an vị bát hương thì làm theo.
- Đặt đèn hoặc chân nến hai bên, kiểm dây điện đi gọn phía sau, không vắt qua mặt bàn.
- Đặt kỷ chén, lọ hoa, mâm bồng ở hàng trước; với bàn hai cấp, đặt bộ tam sự, hạc ở cấp dưới.
- Lùi lại đứng ở chỗ thắp hương nhìn tổng thể, chỉnh những món che nhau, lệch nhau.
- Thắp hương, dâng hoa, quả, nước.
Chụp một tấm ảnh bàn thờ sau khi bày xong. Lần bao sái sau, chuyển nhà sau, ảnh này giúp bày lại đúng như cũ chỉ trong vài phút.
Câu hỏi thường gặp
Lọ hoa đặt bên trái hay bên phải bàn thờ?
Nhiều nơi theo câu "đông bình tây quả": bình hoa một bên, đĩa quả bên kia. Quy về trái hay phải mỗi nhà hiểu một cách tuỳ hướng bàn thờ, nên hỏi người lớn trong họ và giữ một nếp nhất quán.
Bàn thờ gia tiên đặt mấy chén nước?
Tuỳ nếp nhà. Phổ biến là ba hoặc năm chén nhỏ trên kỷ chén, có nhà dùng một chén lớn hoặc đài nước. Điều quan trọng là chén sạch, nước thay đều.
Có bắt buộc phải có bộ tam sự, ngũ sự không?
Không bắt buộc. Đây là đồ thờ của bàn thờ lớn, cần mặt bàn rộng. Bàn thờ nhỏ chỉ cần bát hương, ảnh thờ, đèn hoặc chân nến, chén nước, lọ hoa, đĩa quả là đủ.
Ảnh thờ của ông và bà đặt thế nào?
Theo cách làm phổ biến, ảnh người vai trên đặt ở vị trí được coi là bên trên theo nếp nhà, ảnh cùng cỡ, cùng kiểu khung, không đặt chồng hay che nhau. Hỏi người lớn trong họ để theo nếp sẵn có.
Đỉnh đồng có thay cho bát hương được không?
Theo tập quán, đỉnh đồng là đồ thờ đi kèm, thường để đốt trầm hoặc trang trí trong bộ tam sự, không thay cho bát hương. Hương vẫn được cắm vào bát hương.
Đèn thờ điện có thay được chân nến không?
Nhiều gia đình dùng đèn thờ điện đặt đối xứng hai bên bát hương thay cho nến trong ngày thường để an toàn, chỉ thắp nến khi cúng. Chọn đèn LED ít nóng, dây đi gọn phía sau.