Một pho tượng gỗ thờ tốt được quyết định bởi bốn thứ: loại gỗ và độ khô, lớp hoàn thiện (sơn son thếp vàng, sơn màu hay để mộc), cách chạm (tay hoàn toàn, phay máy rồi sửa tay, hay máy hoàn toàn), và phần đáy được xử lý chống ẩm ra sao. Hai pho tượng trông giống nhau trong ảnh có thể khác nhau rất xa ở bốn điểm này, và chính chúng quyết định tượng có nứt chân, bong thếp, lên mốc sau vài mùa nồm hay không.
Tượng gỗ là chất liệu gắn bó lâu đời nhất với nếp thờ của người Việt: phần lớn tượng trong đình chùa cổ là gỗ sơn son thếp vàng, và các làng nghề như Sơn Đồng (Hà Nội) vẫn nổi tiếng về tượng và đồ thờ bằng gỗ. Bài này giúp bạn đứng trước một pho tượng gỗ ở cửa hàng mà biết nhìn vào đâu, hỏi gì, và chăm tượng ra sao khi đã đặt lên bàn thờ.
Các loại gỗ hay gặp ở tượng thờ
Tên gỗ trên thị trường không phải lúc nào cũng đúng tên thật, nên bảng này chỉ giúp hình dung đặc tính chung. Khi mua, xin xem phần đáy tượng chưa sơn để thấy thớ gỗ:
| Loại gỗ | Đặc điểm khi làm tượng | Hay dùng cho | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Mít | Thớ mịn, ít cong vênh, màu vàng nghệ, dễ chạm chi tiết | Tượng Phật, Bồ Tát sơn son thếp vàng, tượng mộc | Gỗ truyền thống của tượng thờ; mít non dễ nứt hơn mít già |
| Dổi | Thơm nhẹ, thớ đều, màu vàng nhạt | Tượng nhỏ và vừa, đồ thờ | Mùi thơm giảm dần theo năm |
| Hương, gụ | Nặng, cứng, vân đẹp, màu nâu đỏ đến nâu sẫm | Tượng để mộc hoặc đánh dầu | Giá cao; cần hỏi rõ vì hay bị gọi nhầm tên |
| Bách xanh, ngọc am | Mùi thơm đặc trưng, thớ mịn | Tượng nhỏ để mộc | Thường được quảng cáo bằng mùi; nên ngửi phần đáy chưa phủ |
| Gỗ tạp nhuộm màu | Nhẹ, rẻ, dễ làm hàng loạt | Tượng giá thấp, tượng phay máy | Không sai nếu bán đúng tên; sai khi gắn tên gỗ quý |
Điều quan trọng không kém tên gỗ là độ khô. Gỗ chưa sấy hoặc phơi chưa đủ sẽ co ngót sau khi đặt tượng vào phòng có máy lạnh hay phòng thờ hanh khô mùa đông, gây nứt dọc thân. Hỏi người bán gỗ đã được sấy hoặc phơi bao lâu.
Sơn son thếp vàng: vì sao đẹp, vì sao đắt và giữ thế nào
Sơn son thếp vàng là lối hoàn thiện truyền thống của tượng thờ: tượng mộc được bó hom (trám kẽ, bồi vải mỏng ở chỗ yếu), sơn lót nhiều lần, mài phẳng, rồi phủ lớp sơn son màu đỏ và dán vàng lá hoặc bạc lá ở các phần cần nổi như mặt, thân, viền áo. Có kỹ thuật thếp bạc rồi phủ một lớp sơn màu vàng lên trên để giả màu vàng, gọi là phủ hoàng; nhìn kỹ sẽ thấy ánh hơi khác vàng lá.
Phần lớn chi phí của tượng sơn son thếp vàng nằm ở công: mỗi lớp sơn phải chờ khô, mài, sơn tiếp, và người thợ thếp giỏi dán từng miếng vàng lá mỏng như giấy mà không để lộ đường nối. Tượng làm nhanh thường thay các lớp sơn ta bằng sơn công nghiệp và thay vàng lá bằng nhũ vàng, giá rẻ hơn nhiều và cũng phai nhanh hơn.
Tượng thếp vàng kỵ nước và ma sát. Khăn ướt, nước lau kính, tay chạm thường xuyên đều làm lớp thếp mòn và bong dần. Chỉ phủi bằng chổi lông mềm; vết bẩn dính thì nhờ thợ xử lý, không tự cạo. Khi thấy lớp thếp bong thành mảng, nên nhờ thợ thếp lại sớm, vì để lâu thì hơi ẩm vào lớp sơn lót bên dưới.
Khi hỏi mua, có ba câu đáng hỏi về lớp hoàn thiện: dùng sơn ta hay sơn công nghiệp, thếp vàng lá, bạc lá phủ hoàng hay nhũ vàng, và có được ghi rõ trên phiếu không. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời gọn; câu trả lời chung chung kiểu "thếp vàng cả" thì nên xem kỹ thêm.
Tượng để mộc và tượng sơn màu, sơn PU
Tượng để mộc giữ nguyên màu và vân gỗ, thường được đánh một lớp dầu hoặc sáp mỏng. Vẻ mộc mạc, ấm áp hợp với phòng thờ hiện đại, bàn thờ gỗ sáng màu. Đổi lại, gỗ mộc hút ẩm, ám khói hương ở mặt trước, và bụi lọt vào thớ khó lau hơn mặt sơn.
Tượng sơn màu vẽ tay là lối hay gặp ở tượng Quan Công, Thần Tài, ông Địa: mặt, áo, mũ được tô nhiều màu. Màu vẽ tay có độ chuyển và nét viền mảnh; màu phun hàng loạt đều, phẳng và hơi bóng. Tượng sơn PU trong suốt phủ lên gỗ mộc là lựa chọn ở giữa: giữ vân gỗ mà có lớp màng bảo vệ, lau khăn hơi ẩm được.
Chọn lối nào tuỳ không gian và khí hậu nhà mình. Phòng thờ ở tầng trên cùng nhà ống miền Bắc, nồm ẩm kéo dài, thì tượng có lớp phủ kín ít phiền hơn tượng mộc. Phòng thờ thoáng, có điều hoà, ít ẩm thì tượng mộc giữ được vẻ đẹp lâu.
Chạm tay, phay máy rồi sửa tay, hay máy hoàn toàn
Chạm tay hoàn toàn. Người thợ đục từ khối gỗ thô, mỗi pho một chút khác nhau. Dấu hiệu: vết đục nhỏ còn thấy ở nếp áo, kẽ tay; hai bên tượng không đối xứng tuyệt đối; khuôn mặt có thần riêng. Công nhiều ngày, giá cao.
Phay máy rồi sửa tay. Máy phay theo mẫu quét ba chiều tạo hình thô, thợ đục sửa lại mặt, tay, nếp áo. Đây là cách làm phổ biến hiện nay, cho tượng đều đẹp với giá vừa phải. Chất lượng phụ thuộc nhiều vào khâu sửa tay.
Máy hoàn toàn. Bề mặt rất đều, các nếp áo nông và song song, kẽ ngón tay tròn trịa như được mài, đôi khi còn vệt đường chạy dao xoắn ở chỗ khuất. Giá thấp nhất; hợp người cần tượng gọn với ngân sách hạn chế.
Người bán nói "chạm tay" mà giá quá thấp. Đây là chỗ nên hỏi lại. Không có gì sai với tượng phay máy, nhưng nên trả đúng giá của tượng phay máy. Xin xem kỹ kẽ tay, sau lưng và đáy tượng, những chỗ máy khó vào và thợ thường bỏ qua khi làm hàng nhanh.
Kiểm tượng gỗ trước khi trả tiền
Đứng ở cửa hàng, dành năm phút cho các điểm sau sẽ tránh được phần lớn rắc rối về sau:
- Lật tượng xem đáy: có vết nứt chạy từ đáy lên không, đáy đã được sơn hoặc phủ chống ẩm chưa.
- Nhìn dọc thân dưới ánh sáng nghiêng: vết nứt chân chim dưới lớp sơn hiện ra như những đường mảnh.
- Xem các chỗ ghép: tượng lớn thường ghép tay, đài sen, hào quang; mối ghép cần khít, không hở keo.
- Tìm lỗ nhỏ và bột gỗ mịn ở đáy, dấu hiệu mọt; tượng mới có mọt là lỗi xử lý gỗ.
- Ngửi phần đáy: mùi gỗ tự nhiên khác mùi tinh dầu tẩm thêm, vốn bay hết sau vài tháng.
- Gõ nhẹ vào thân: tiếng đặc, đều; tiếng bộp ở một chỗ có thể là lỗ rỗng trám bột.
Nếu tượng lớn, giá trị cao, nên hỏi cửa hàng có cam kết xử lý nứt, mọt trong một khoảng thời gian nhất định không, và ghi lại trên phiếu mua hàng.
Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Giữ tượng gỗ qua mùa nồm, mùa hanh và hơi nóng của đèn
Gỗ là vật liệu "thở": hút ẩm khi trời nồm, nhả ẩm khi trời hanh khô. Sự co giãn lặp lại qua nhiều năm là nguyên nhân chính của vết nứt dọc thân tượng gỗ. Giữ độ ẩm phòng thờ ổn định là cách bảo vệ tượng tốt nhất: mùa nồm đóng cửa sổ những ngày ẩm, mở những ngày khô, có thể dùng máy hút ẩm; mùa hanh tránh để tượng ngay dưới luồng gió điều hoà.
Đèn thờ sợi đốt hay đèn halogen đặt sát đầu tượng làm khô gỗ và sơn ở một mảng, lâu dần nứt hoặc bạc màu ở đúng chỗ đó. Đèn LED toả nhiệt ít hơn; dù vậy cũng nên để đèn cách tượng một khoảng. Nến và hương phải xa thân tượng ít nhất một gang tay, vì gỗ và lớp sơn đều bắt lửa.
Mối là nỗi lo của tượng gỗ trong nhà gần đất, nhà cũ. Mỗi lần dọn bàn thờ, nhìn chân tượng và mặt bàn xem có đường đất mịn hay bột gỗ không. Phát hiện mối mọt thì nhờ dịch vụ xử lý mối có chuyên môn, không tự xịt hoá chất lên tượng và bàn thờ.
Tượng gỗ ở làng nghề và ở cửa hàng: khác nhau điều gì
Mua tượng tại làng nghề, bạn thường gặp trực tiếp xưởng, có thể xem tượng đang làm dở, chọn gỗ, đặt kích thước riêng và theo dõi các bước sơn thếp. Thời gian chờ có thể vài tuần đến vài tháng với tượng đặt riêng, và nên chốt bằng bản vẽ có số đo, ảnh tượng mộc trước khi sơn.
Mua ở cửa hàng đồ thờ trong phố, bạn có sẵn nhiều mẫu, nhận ngay, đổi dễ hơn, nhưng thường không biết tượng làm ở xưởng nào và theo cách nào. Khi đó những câu hỏi về gỗ, độ khô, cách chạm, lớp hoàn thiện càng quan trọng. Người bán nắm hàng sẽ trả lời rõ; người bán né tránh là tín hiệu để xem thêm nơi khác.
Với tượng đặt riêng ở xưởng, một điều nhiều người quên là hỏi lịch giao tượng so với dịp gia đình định an vị, như trước Tết hay trước ngày giỗ. Tượng sơn son thếp vàng cần thời gian cho từng lớp sơn khô; thúc xưởng làm nhanh để kịp ngày thường là lý do lớp sơn non, về sau dễ bong.
Dù mua ở đâu, giữ lại phiếu mua hàng ghi chất liệu, kích thước, lớp hoàn thiện. Đến khi cần sửa, thếp lại sau nhiều năm, người thợ sẽ biết mình đang làm việc với gỗ gì, sơn gì.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gỗ mít có tốt hơn các loại gỗ khác không?
Gỗ mít được dùng nhiều cho tượng thờ vì thớ mịn, ít cong vênh, dễ chạm chi tiết. Không có nghĩa gỗ khác kém; gỗ hương, gỗ dổi, gỗ bách xanh mỗi loại có ưu điểm riêng. Điều quan trọng là gỗ đã đủ khô và được xử lý chống mọt.
Tượng gỗ bị nứt dọc thân có sửa được không?
Vết nứt nhỏ do co ngót có thể nhờ thợ trám, sơn lại. Nếu tượng mới mua đã nứt nhanh, đó thường là do gỗ chưa đủ khô, nên báo cửa hàng. Giữ độ ẩm phòng thờ ổn định giúp hạn chế nứt thêm.
Làm sao phân biệt thếp vàng lá với sơn nhũ vàng?
Vàng lá có ánh sâu, hơi ấm, nhìn kỹ có thể thấy các mép miếng thếp rất mảnh. Nhũ vàng có ánh kim đều, hơi phẳng, theo thời gian dễ xỉn hoặc ngả màu đồng. Hỏi thẳng người bán và đề nghị ghi rõ trên phiếu.
Tượng gỗ để mộc có cần đánh dầu thường xuyên không?
Không cần thường xuyên; vài tháng một lần lau một lớp dầu dưỡng gỗ rất mỏng rồi lau khô là đủ. Lau quá nhiều dầu làm tượng bám bụi và khói hương. Tượng sơn hay thếp vàng thì không dùng dầu.
Có nên mua tượng gỗ phay máy để thờ không?
Nhiều gia đình vẫn thờ tượng phay máy rồi sửa tay, vì giá vừa phải và hình dáng đều đẹp. Điều cần là người bán nói đúng cách làm, giá tương xứng, và khuôn mặt tượng được sửa kỹ cho có thần.