Lau dọn bàn thờ Thần Tài gồm ba nhịp: hằng tuần phủi bụi, rửa chén nước và lọ hoa; hằng tháng hoặc khi bát đầy thì rút bớt chân hương, lau tượng; cuối năm dọn kỹ, thay gạo muối nước và kiểm lại toàn bộ đồ thờ. Bàn thờ Thần Tài đặt sát nền, gần cửa nên bám bụi đường, khói và vụn đồ ăn nhanh hơn bàn thờ gia tiên, vì thế nhịp dọn cũng dày hơn.
Bài này đi vào việc tay làm: dụng cụ gì, làm theo thứ tự nào, lau từng chất liệu ra sao, những việc nhiều nhà kiêng hoặc làm theo nếp riêng. Dọn bàn thờ gia tiên cuối năm, bao sái đồ đồng lớn thuộc chuyên đề bày biện và dọn bàn thờ; ở đây chỉ nói riêng bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa ở cửa hàng và nhà ở.
Dụng cụ nên có, để riêng cho bàn thờ
Theo nếp nhiều nhà, đồ dùng lau bàn thờ được để riêng, không dùng chung với đồ lau nhà, lau quầy. Bộ dụng cụ gọn gồm:
- Hai ba chiếc khăn cotton mềm: một khăn khô, một khăn ẩm, một khăn lau tay.
- Cọ lông mềm: loại cọ vẽ hoặc cọ trang điểm cũ sạch, để phủi bụi trong kẽ chạm của tượng và bàn.
- Chậu nhỏ đựng nước ấm: nhiều nhà pha thêm nước gừng hoặc rượu gừng theo tập quán, có nhà dùng nước sạch.
- Khay hoặc tấm khăn lớn: để đặt tượng, bát hương tạm khi lau bàn, không đặt xuống sàn.
- Đũa hoặc kẹp nhỏ: để rút chân hương, tránh bị dằm tay.
- Túi đựng tàn hương, chân hương cũ: túi giấy hoặc hộp riêng.
- Găng tay mỏng: khi dùng chất đánh đồng hoặc khi tay có vết thương.
Cất bộ dụng cụ trong hộp có nắp, để gần bàn thờ hoặc trong ngăn tủ riêng. Có sẵn dụng cụ thì việc lau dọn hằng tuần chỉ mất vài phút, không còn là việc "để khi nào rảnh".
Lịch dọn theo ba nhịp
Bảng dưới gom việc theo tần suất. Cửa hàng gần đường lớn, nhiều bụi thì có thể dày hơn:
| Nhịp | Việc | Thời gian |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Phủi tàn rơi quanh bát, thay nước | Một hai phút, gắn với việc thắp hương |
| Hằng tuần | Rửa chén nước, thay nước và rửa lọ hoa, lau mặt bàn bằng khăn ẩm rồi khăn khô | Mười phút |
| Hằng tháng hoặc khi bát đầy | Rút bớt chân hương, lau tượng, lau thành và chân bàn | Hai mươi phút |
| Cuối năm | Dọn kỹ toàn bộ, thay gạo muối nước, kiểm đèn, thay đồ hỏng | Một buổi, làm khi cửa hàng vắng |
Nhịp hằng tuần là nhịp hay bị bỏ nhất, nhưng lại là nhịp giữ bàn thờ sạch nhiều nhất. Gắn nó vào một ngày cố định trong tuần, ví dụ buổi tối sau khi đóng cửa thứ Bảy, sẽ dễ duy trì.
Nhiều nhà không lau dọn vào mùng 1 và ngày rằm mà làm trước đó một hai ngày, để đến ngày lễ bàn thờ đã sạch sẵn. Đây là nếp phổ biến, có thể theo.
Rút chân hương: làm thế nào cho gọn và theo nếp
Bát hương đầy chân hương làm hương mới cắm không vững, tàn dễ rơi ra ngoài. Nhiều gia đình rút bớt định kỳ theo cách sau:
- Thắp một nén hương, khấn ngắn xin phép dọn dẹp, theo nếp nhiều nhà. Đợi hương tàn rồi mới làm.
- Dùng đũa hoặc kẹp rút chân hương cũ, rút từ ngoài vào trong, nhẹ tay để không xáo trộn tro trong bát.
- Để lại một số chân hương theo nếp nhà, nhiều nơi để lại số lẻ như một, ba hoặc năm chân.
- Gạt phẳng mặt tro, không đổ tro ra ngoài; nhiều gia đình giữ nguyên tro trong bát, chỉ dọn chân hương.
- Lau sạch miệng và thân bát bằng khăn ẩm rồi khăn khô.
- Chân hương cũ gói vào túi giấy; nhiều nhà hoá đi, thả xuống dòng nước sạch, hoặc chôn ở gốc cây theo nếp nhà.
Có gia đình kiêng không tự xê dịch bát hương, chỉ rút chân hương tại chỗ. Có gia đình nhấc bát hương ra để lau mặt bàn. Đây là khác biệt theo nếp; nếu không chắc, hỏi người lớn trong họ hoặc chỉ rút chân hương mà không nhấc bát.
Lau tượng và đồ thờ theo từng chất liệu
Lau sai cách là nguyên nhân phổ biến làm men bong, sơn phai, đồng loang lổ. Nguyên tắc chung là nhẹ tay, khăn mềm, ít nước:
- Tượng sứ, gốm men: phủi bụi bằng cọ mềm, lau khăn hơi ẩm, lau lại khăn khô. Không ngâm nước, không dùng nước tẩy. Với tượng vẽ nhũ vàng, không chà mạnh lên phần nhũ.
- Tượng gỗ: chỉ lau khô hoặc khăn vắt rất kiệt. Gỗ ngấm nước sẽ mốc và bong sơn.
- Tượng đồng, đèn đồng: lau bụi bằng khăn khô. Khi xỉn mới đánh bóng bằng chất đánh đồng bán sẵn, đeo găng, mở thoáng, lau sạch hoàn toàn. Đồ đồng phủ sơn bóng thì không dùng chất đánh đồng.
- Composite, bột đá sơn màu: lau khô hoặc hơi ẩm, không dùng cồn, xăng thơm, nước tẩy.
- Bàn gỗ: lau khăn ẩm theo chiều vân gỗ, lau khô ngay; chân bàn sát sàn lau kỹ vì dễ bám bẩn và ẩm.
- Chén nước, lọ hoa sứ: rửa bằng nước rửa chén thông thường, tráng sạch, để khô hẳn rồi mới đặt lại.
Nhấc tượng bằng hai tay, một tay đỡ bệ. Không nhấc bằng tay tượng, quạt hay mũ — đó là những chỗ mỏng, dễ gãy nhất.
Dọn kỹ cuối năm: thay gạo muối nước và kiểm toàn bộ
Nhiều cửa hàng chọn một buổi trong khoảng cuối tháng Chạp, trước khi nghỉ Tết, để dọn kỹ bàn thờ Thần Tài. Thời điểm cụ thể tuỳ nếp nhà; có nhà làm cùng ngày dọn bàn thờ gia tiên, có nhà làm riêng. Điều nên tránh là dọn vội vàng sát giao thừa, khi cửa hàng đông khách mua sắm Tết.
Trình tự gọn: thắp hương khấn xin, đợi hương tàn; nhấc đồ thờ ra khay, trừ bát hương nếu nhà kiêng xê dịch; lau mái, thành, mặt và chân bàn; lau từng tượng theo chất liệu; rút bớt chân hương; đổ gạo, muối, nước cũ và thay mới; rửa chén, lọ hoa; kiểm đèn thờ, dây, phích cắm; bày lại đúng chỗ cũ; thắp hương.
Gạo, muối cũ nhiều nhà rắc ra vườn, gốc cây hoặc bỏ vào thùng rác sạch; có nhà nấu gạo cũ chung với gạo nhà ăn. Nước cũ tưới cây. Không có quy định nào bắt buộc cách xử lý; chọn cách gọn và sạch.
Đây cũng là lúc nhìn lại đồ thờ: tượng mẻ, bát hương nứt, đèn chập chờn thì ghi lại để thay sau Tết. Chuyện thay đồ thờ cũ có bài riêng trong chuyên mục.
Dọn sau sự cố nhỏ: hương đổ, tàn cháy sém, nước tràn
Hương đổ ra mặt bàn. Dùng kẹp nhặt que hương còn cháy cắm lại vào bát hoặc dụi tắt trong bát, không dùng tay không. Kiểm mặt bàn gỗ chỗ đầu hương rơi: vết đen nhỏ lau khăn ẩm thường hết; vết cháy sém sâu thì để nguyên, sau này nhờ thợ đánh lại.
Tàn hương rơi vào khe chạm, khe mái. Dùng cọ lông mềm quét ra, hoặc máy hút bụi cầm tay ở chế độ nhẹ với đầu hút nhỏ. Tàn đọng lâu trong khe gỗ hút ẩm, gây ố.
Nước chén hoặc lọ hoa tràn ra bàn. Lau khô ngay, nhất là bàn gỗ ép và chân bàn. Nhấc chén lên lau cả đáy chén và chỗ chén đặt, vì nước đọng dưới đáy là nguyên nhân phổ biến làm mặt bàn có vòng tròn trắng.
Tượng bị đổ, mẻ. Nhặt mảnh vỡ cẩn thận, gói lại. Theo nếp nhiều nhà, tượng mẻ rõ thì thay; việc xử lý tượng cũ có bài riêng. Trong lúc chờ thay, có thể để tượng mẻ tại chỗ hoặc cất gọn trong hộp sạch theo nếp nhà.
Chuột, gián làm bẩn bàn thờ. Dọn sạch ngay, lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng nhẹ rồi lau lại nước sạch, lau khô. Tìm nguyên nhân, thường là đồ ăn cúng để qua đêm, và bỏ thói quen đó.
Khi cửa hàng sửa chữa, sơn lại hay phun thuốc côn trùng
Sửa chữa cửa hàng, dù chỉ sơn lại tường hay thay sàn, đều sinh bụi, mùi sơn và va chạm. Bàn thờ Thần Tài sát nền là thứ chịu ảnh hưởng đầu tiên. Nhiều nhà thắp hương khấn xin trước khi thi công, rồi bọc kín bàn thờ bằng vải sạch và nilon, hoặc chuyển tạm đồ thờ vào hộp cất ở nơi khô ráo, cao ráo.
Nếu không chuyển được, ít nhất phủ kín tượng và bát hương, dặn thợ không đặt dụng cụ, thùng sơn lên bàn thờ. Sau khi thi công xong, lau bụi theo thứ tự từ trên xuống: mái, tượng, bát hương, mặt bàn, chân bàn, rồi mới bày lại và thắp hương.
Khi phun thuốc diệt côn trùng trong cửa hàng, che kín bàn thờ và các chén nước, lọ hoa; sau khi phun và để thoáng đủ thời gian theo hướng dẫn của đơn vị phun, đổ bỏ nước cũ, rửa chén, lọ, lau lại bàn trước khi bày đồ lễ. Không bày đồ ăn cúng trong những ngày vừa phun thuốc.
Những nếp kiêng và cách hiểu cho thoáng
Quanh việc dọn bàn thờ có nhiều điều được truyền miệng: không dọn vào ngày lễ, không để người lạ lau, không xê dịch bát hương, không lau bằng khăn đã dùng việc khác. Những điều này khác nhau theo vùng, theo nhà. Cách hiểu thoáng là coi đó như những thói quen giữ sự trang nghiêm và sạch sẽ, không phải luật lệ có hình phạt.
Nếu người lớn trong nhà dặn kiêng điều gì, cứ theo để giữ hoà khí. Nếu không có ai dặn, những nguyên tắc chung đủ dùng: dọn trước ngày lễ, dùng đồ lau riêng, nhẹ tay, làm khi có thời gian, và giữ bát hương ổn định.
Điều đáng lo hơn những lời truyền miệng là an toàn. Đừng lau bàn thờ khi hương còn cháy hay nến còn thắp. Đừng để khăn ướt chạm vào ổ cắm đèn thờ. Đừng đứng lên ghế nhựa yếu để lau mái bàn thờ treo cao. Một cú ngã khi dọn bàn thờ ngày giáp Tết thì không lời kiêng nào bù lại được.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên rút chân hương bàn thờ Thần Tài một lần?
Không có con số cố định; nhiều nhà rút khi bát bắt đầu đầy, hương mới cắm không vững, thường mỗi tháng hoặc vài tháng tuỳ số nén thắp mỗi ngày. Cửa hàng thắp hương mỗi sáng thường rút hằng tháng; dịp cuối năm thì dọn kỹ hơn.
Có được đổ tro trong bát hương ra ngoài không?
Nhiều gia đình giữ nguyên tro trong bát, chỉ rút chân hương và gạt phẳng mặt. Có nhà bớt tro khi bát quá đầy. Việc đổ hết tro hay thay cốt bát hương là nếp riêng, nên hỏi người lớn trong họ hoặc người có kinh nghiệm trước khi làm.
Lau tượng Thần Tài bằng rượu gừng có tốt không?
Nhiều nhà dùng nước ấm pha rượu gừng để lau đồ thờ theo tập quán, vì mùi thơm và cảm giác sạch. Với tượng sứ men thì không sao; với tượng sơn, nhũ vàng, composite thì rượu có thể làm phai lớp ngoài. Thử ở chỗ khuất trước, hoặc dùng nước sạch.
Thay gạo muối nước trên bàn thờ Thần Tài khi nào?
Nhiều nhà thay vào dịp cuối năm khi dọn kỹ, hoặc trước ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng. Nước có nhà thay thường xuyên hơn để không đóng cặn. Gạo muối cũ rắc ra vườn hoặc bỏ đi, nước cũ tưới cây.
Nhân viên có được lau dọn bàn thờ Thần Tài không?
Được, nếu chủ cửa hàng tin tưởng và đã chỉ cách làm. Nhiều cửa hàng giao việc phủi bụi, thay nước cho nhân viên, còn rút chân hương, dọn kỹ cuối năm thì chủ tự làm. Đây là lựa chọn riêng của từng nhà.
Dọn bàn thờ Thần Tài có cần làm cùng ngày dọn bàn thờ gia tiên không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà dọn cả hai cùng một buổi cuối năm cho tiện, nhiều nhà dọn riêng vì bàn thờ Thần Tài ở cửa hàng còn bàn thờ gia tiên ở nhà. Chọn thời điểm có đủ thời gian và không vội.