Ngày giỗ, theo nếp phổ biến, gia đình khấn hai lượt: khấn thần linh xin phép cho hương linh người mất về hưởng lễ, rồi khấn gia tiên với lời nêu rõ đây là ngày giỗ của ai (quan hệ, họ tên, ngày mất), kính mời người ấy cùng tổ tiên về chứng giám. Nhiều nhà làm thêm lễ tiên thường (còn gọi là cáo giỗ) chiều hôm trước ngày giỗ chính.
Bài này đưa bản khấn theo khuôn sách văn khấn cổ truyền (có nhiều dị bản), phân biệt giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường, kèm khấn nôm. Mâm cỗ giỗ là chuyên đề riêng; trình tự và đồ sắm ở danh mục lễ cúng theo dịp. Cách tính ngày giỗ và nếp từng vùng khác nhau, chỗ nào chưa chắc nên hỏi người lớn trong họ.
Các loại giỗ và cách gọi trong văn khấn
Văn khấn dùng tên gọi riêng cho từng loại giỗ. Bảng dưới theo cách gọi phổ biến; một số vùng có cách tính và cách gọi khác:
| Loại giỗ | Khi nào | Tên gọi trong văn khấn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | Tròn một năm sau ngày mất | Tiểu tường | Còn trong thời gian tang, lễ thường trang nghiêm |
| Giỗ hết | Tròn hai năm sau ngày mất | Đại tường | Nhiều nơi coi là mốc hết tang |
| Lễ trừ phục | Sau giỗ hết theo nếp một số nơi | Đàm tế | Không phải vùng nào cũng làm |
| Giỗ thường | Các năm sau đó | Cát kỵ (hoặc Kỵ nhật) | Giỗ hằng năm |
| Lễ tiên thường | Chiều hôm trước ngày giỗ | Tiên thường, cáo giỗ | Báo trước với gia tiên, thần linh |
Ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch. Một số địa phương có cách tính riêng, ví dụ khi người mất vào lúc gần nửa đêm; cách chắc nhất là theo ngày mà gia đình đã thống nhất từ trước và hỏi người lớn trong họ.
Văn khấn chỉ cần nêu đúng loại giỗ và người được giỗ. Nhầm tên gọi Hán Việt không phải điều đáng lo; nói nôm "giỗ đầu", "giỗ thường" cũng được.
Chuẩn bị trước khi khấn
Phần liên quan đến lời khấn; mâm cỗ và đồ sắm xem ở các mục khác:
- Ghi sẵn: họ tên người mất, quan hệ với người đứng khấn (ông nội, bà ngoại, bố, mẹ…), ngày mất âm lịch, tuổi thọ nếu nhà có nếp đọc.
- Ghi tên người đứng khấn (thường là con trưởng, cháu trưởng hoặc người lo việc thờ cúng), địa chỉ, ngày âm lịch làm lễ, tên năm.
- Lau bàn thờ, ảnh thờ người được giỗ; thay hoa, thay nước từ chiều hôm trước.
- Thống nhất giờ khấn để con cháu ở xa kịp về, và thứ tự con cháu thắp hương sau người khấn chính.
- Nhà có bàn thờ thần linh riêng: chuẩn bị lễ nhỏ ở đó để khấn xin phép trước.
Số nén hương theo tập quán thường là ba nén mỗi bát hương; con cháu mỗi người thắp một nén sau khi người chủ lễ khấn xong, theo thứ tự trên dưới. Ngày giỗ đông người, nhiều hương, nên mở cửa thoáng và để ý đèn nến.
Lời khấn thần linh ngày giỗ (bản phổ biến, rút gọn)
Theo nếp nhiều nhà, trước khi khấn gia tiên, người chủ lễ khấn thần linh, Thổ công nơi ở, xin phép cho hương linh người mất về hưởng lễ. Một bản rút gọn theo khuôn thường gặp:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, Thổ địa, Long mạch cùng chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là: (họ và tên). Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, là ngày giỗ của (quan hệ, họ tên người mất).
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, kính dâng lên trước án, cúi xin chư vị Tôn thần chứng giám, cho phép hương linh (quan hệ, họ tên) cùng gia tiên được về hưởng lễ.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Nhà chỉ có một bàn thờ thường đọc lời này trước, rồi đọc tiếp bài gia tiên ở cùng chỗ. Nhiều nhà bỏ phần này, chỉ khấn gia tiên; đó cũng là cách làm phổ biến.
Bài văn khấn ngày giỗ gia tiên (bản phổ biến)
Bài dưới đây theo khuôn thường gặp; phần "chính ngày giỗ" đổi theo loại giỗ ở bảng trên. Có bản thêm đoạn văn biền ngẫu kể công ơn người mất; ở đây giữ phần cốt lõi:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ và tên), cùng toàn gia con cháu. Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, chính ngày giỗ (đầu / hết / thường) của (quan hệ, họ tên người mất), mất ngày (…) tháng (…) năm (…), hưởng thọ (…) tuổi.
Ngày tháng thoi đưa, nay ngày giỗ lại đến. Con cháu nhớ đến công ơn sinh thành, dưỡng dục, thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng lên trước án.
Kính mời hương linh (quan hệ, họ tên) về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ cùng về hâm hưởng.
Cúi xin phù hộ cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Phần "hưởng thọ (…) tuổi" nhiều nhà đọc theo tuổi âm (tuổi mụ); nhà không quen đọc tuổi có thể bỏ. Với người mất khi còn trẻ, nhiều bản viết "hưởng dương" thay cho "hưởng thọ".
Lễ tiên thường chiều hôm trước: lời khấn ngắn
Ở nhiều nơi, chiều hôm trước ngày giỗ chính, gia đình làm lễ tiên thường: thắp hương, dâng lễ nhỏ, báo với gia tiên và thần linh rằng ngày mai là ngày giỗ, kính mời về hưởng lễ. Lễ này giúp con cháu ở xa có mặt từ chiều hôm trước, và để người lo bếp có thời gian chuẩn bị cỗ.
Lời khấn tiên thường dùng khung như bài trên, đổi câu nêu dịp thành: "Hôm nay là ngày (…), ngày tiên thường; ngày mai là chính ngày giỗ của (quan hệ, họ tên). Con cháu thành tâm sửa lễ, kính cáo gia tiên, kính mời hương linh (…) cùng các cụ về hưởng lễ." Nhiều nhà khấn nôm ngắn gọn cho lễ này.
Không phải nơi nào cũng làm tiên thường. Có nhà làm giỗ chính ngay chiều hôm trước, có nhà chỉ làm ngày chính. Theo nếp trong họ là đủ.
Lễ tiên thường thường gọn: hương, hoa, quả, chén nước, chén trà, có nhà thêm mâm cơm nhỏ. Người khấn không nhất thiết là người sẽ khấn ngày chính; ai lo việc ở nhà chiều hôm ấy đứng khấn cũng được.
Bản khấn nôm ngày giỗ
Với người con, người cháu lần đầu đứng khấn ngày giỗ, khấn nôm giúp nói ra được những điều thật lòng mà văn cổ khó diễn đạt. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh nơi đây, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (họ tên), cùng các anh chị em và các cháu, đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) âm lịch, ngày giỗ (đầu / thường) của (bố, mẹ, ông, bà…) con là (họ tên).
Con cháu sắm sửa hương hoa, mâm cơm, mời (bố, mẹ…) cùng ông bà tổ tiên về với con cháu.
Một năm qua cả nhà vẫn nhớ (bố, mẹ…), các cháu đã lớn, (kể một hai việc trong nhà). Con xin (bố, mẹ…) và ông bà phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, anh em hoà thuận. Con xin cảm tạ."
Phần kể việc trong nhà là phần nhiều người thấy ý nghĩa nhất. Không cần kể dài; một hai câu thật lòng là đủ. Với giỗ đầu, khi nỗi buồn còn mới, có thể khấn ngắn hơn, không cần cố đọc hết bài.
Giỗ đầu: những điều riêng khi nỗi buồn còn mới
Giỗ đầu đến khi gia đình vừa qua một năm đầu thiếu vắng người thân. Ở nhiều nơi, đây là lễ lớn nhất trong các giỗ: họ hàng, làng xóm đến thắp hương đông hơn, bàn thờ người mất có thể vẫn đặt riêng, chưa nhập vào bàn thờ gia tiên. Nếp từng vùng về giỗ đầu khác nhau nhiều, nhất là chuyện trang phục, khăn tang và việc nhập bàn thờ; nên hỏi người lớn trong họ.
Về lời khấn, giỗ đầu dùng khung chung nhưng nêu rõ "chính ngày giỗ đầu (Tiểu tường)". Người đứng khấn thường là người con trưởng; nếu người ấy quá xúc động, người khác trong nhà khấn thay hoặc khấn ngắn bằng lời nôm. Không ai trách lời khấn ngắt quãng trong ngày này.
Giỗ đầu cũng là dịp nhiều gia đình sắm sửa nhiều hơn khả năng vì thương người mất. Lễ vừa sức, con cháu đông đủ, lời khấn thật lòng là điều người đã khuất mong muốn hơn cả. Phần vàng mã, nếu có, xem các gợi ý giữ vừa phải ở danh mục vàng mã của trang.
Những thắc mắc hay gặp khi khấn ngày giỗ
Ai đứng khấn. Theo nếp phổ biến là con trưởng hoặc cháu trưởng; khi vắng, người khác trong nhà khấn thay, nói rõ quan hệ. Ở nhiều nhà hiện nay, con gái, con dâu đứng khấn là chuyện bình thường.
Giỗ làm ở nhà ai. Thường ở nhà người giữ bàn thờ chính. Các nhà con cháu khác có thể thắp hương ở bàn thờ nhà mình và khấn nôm ngắn.
Làm giỗ sớm hơn ngày chính. Nhiều nhà dời giỗ sang ngày cuối tuần gần đó để con cháu về đủ. Lời khấn nêu ngày làm lễ và nói rõ là giỗ của ai.
Giỗ nhiều người trong năm. Mỗi người một ngày giỗ riêng theo ngày mất. Một số họ gộp các giỗ xa đời vào một ngày; đó là nếp của từng họ.
Người mất không rõ ngày. Nhiều gia đình chọn một ngày (ngày nhận tin, ngày lập bàn thờ) để làm giỗ. Hỏi người lớn trong họ để thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Văn khấn giỗ đầu khác giỗ thường thế nào?
Khung bài giống nhau. Khác ở câu nêu loại giỗ: giỗ đầu là Tiểu tường, giỗ hết là Đại tường, giỗ thường là Cát kỵ. Giỗ đầu thường còn trong thời gian tang, không khí trang nghiêm hơn và nhiều nhà mời họ hàng đông hơn.
Có cần làm lễ tiên thường không?
Không bắt buộc. Nhiều nơi làm tiên thường chiều hôm trước để báo với gia tiên và đón con cháu ở xa. Có nhà chỉ làm ngày giỗ chính. Theo nếp trong họ và điều kiện của gia đình.
Đọc tuổi người mất là tuổi âm hay tuổi dương?
Nhiều nhà đọc theo tuổi âm (tuổi mụ) theo nếp văn khấn cổ. Một số nhà đọc tuổi theo giấy tờ. Không có quy định thống nhất; nhà nào quen cách nào thì giữ, hoặc bỏ phần tuổi nếu không chắc.
Ở xa không về được ngày giỗ thì khấn thế nào?
Có thể thắp hương ở bàn thờ nhà mình nếu có, khấn nôm nêu ngày giỗ của ai và lý do không về được. Gọi điện về nhà, nhờ người khấn chính đọc thêm tên mình. Không có lời dặn nào bắt buộc phải có mặt.
Có thể dời ngày giỗ sang cuối tuần không?
Nhiều gia đình làm vậy để con cháu về đủ, thường dời sớm hơn ngày chính vài hôm. Lời khấn nêu đúng ngày làm lễ và ngày giỗ của ai. Một số người lớn tuổi muốn giữ đúng ngày; bàn trong gia đình để thống nhất.
Con gái có được đứng khấn ngày giỗ bố mẹ không?
Được. Nếp cũ thường để con trai trưởng khấn, nhưng hiện nay nhiều gia đình để con gái, con dâu đứng khấn khi cần. Lời khấn thành kính, đúng thông tin là điều quan trọng nhất.