Tết Đoan ngọ vào ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch; ở nhà, nhiều gia đình thắp hương thần linh và gia tiên với bài khấn có câu "nay nhân tiết Đoan ngọ (Đoan dương), ngày mồng Năm tháng Năm năm…". Miền Bắc quen gọi là Tết diệt sâu bọ; lễ thường làm buổi sáng, nhiều nhà cúng trước giờ Ngọ.
Bài này trình bày bản khấn theo khuôn phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền, có nhiều dị bản, kèm khấn nôm và lưu ý cho ngày giữa hè. Món cúng (rượu nếp, hoa quả, bánh tro…) là chuyên đề mâm cúng riêng; ở đây chỉ nhắc ở mức chuẩn bị.
Đoan ngọ trong nếp nhà: ngắn gọn
Đoan ngọ là một trong những tết theo lịch âm có từ lâu ở nhiều nước Á Đông. Ở Việt Nam, ngày này gắn với tục "giết sâu bọ" vào buổi sáng: ăn rượu nếp, hoa quả chua chua như mận, vải, dứa, có nơi ăn bánh tro, bánh ú, có nơi đi hái lá thuốc vào giờ Ngọ. Nguồn gốc và các truyền thuyết quanh ngày này thuộc chuyên đề văn hoá riêng.
Tên gọi "Đoan ngọ" thường được giải thích là ngày giờ Ngọ chính giữa, ứng với khoảng giữa năm, lúc mặt trời gay gắt nhất. Cách giải nghĩa chữ có nhiều thuyết; với việc cúng ở nhà, chỉ cần nhớ đây là ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch.
Ở bàn thờ, Đoan ngọ là một dịp cúng gia tiên giữa năm. Nhiều nhà làm lễ gọn: hương, hoa, quả, chén rượu nếp, chén nước; có nhà làm mâm cơm. Có nhà chỉ thắp hương mà không đọc văn khấn. Mức độ coi trọng khác nhau giữa các vùng và các gia đình.
Vì lễ thường làm sớm, trước khi cả nhà ăn sáng hoặc đi làm, bài khấn nên chuẩn bị từ tối hôm trước.
So với Tết Nguyên đán hay rằm tháng Bảy, Đoan ngọ là lễ nhỏ, ít khi có họ hàng tụ họp. Điều đó làm cho lễ dễ duy trì: một mâm nhỏ, một lời khấn ngắn, mười lăm phút buổi sáng. Nhiều gia đình trẻ bắt đầu giữ nếp thờ cúng từ những lễ nhỏ như thế này.
Chuẩn bị trước khi khấn Đoan ngọ
Phần chuẩn bị gọn cho buổi sáng mùng 5:
- Lau bàn thờ, thay nước, thay hoa từ chiều mùng 4.
- Lễ vật theo nếp nhà: hương, hoa, hoa quả mùa hè, rượu nếp, chè, xôi, bánh tro hoặc bánh ú; mâm cơm nếu có.
- Ghi sẵn tên người khấn, địa chỉ, tên năm âm lịch.
- Thời gian: nhiều nhà cúng buổi sáng, trước giờ Ngọ (khoảng trước giữa trưa). Không có giờ bắt buộc.
- Ngày hè nóng, hoa quả và đồ ngọt trên bàn thờ dễ hỏng và hút kiến; hạ lễ sớm sau khi hương tàn.
- Rượu nếp mua sẵn ngoài chợ nên chọn nơi quen, rượu thơm, không chua gắt; để tủ mát qua đêm, sáng mới bày.
Số nén hương theo tập quán thường là ba nén mỗi bát hương. Mùa hè cửa mở nhiều, gió lùa dễ làm hương cháy nhanh hoặc tàn rơi; đóng bớt cửa gần bàn thờ trong lúc thắp.
Đoan ngọ không phải dịp nhiều nhà hoá vàng. Nhà có nếp hoá thì chuẩn bị một ít và hoá ngoài trời, an toàn.
Bài văn khấn Tết Đoan ngọ (bản phổ biến)
Bài dưới đây kính lạy thần linh và gia tiên trong một lượt, theo một khuôn thường gặp; nhà có ban thờ riêng có thể tách làm hai. Đọc chậm, nghỉ ở cuối mỗi câu, giọng vừa đủ nghe:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, ngài Thổ địa, Long mạch.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ và tên). Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày mồng Năm tháng Năm năm (tên năm âm lịch), nhân tiết Đoan ngọ.
Tín chủ con cùng toàn gia thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng lên trước án.
Kính mời chư vị Tôn thần và các cụ hương linh gia tiên giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho toàn gia mạnh khoẻ, bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Có bản viết "nhân tiết Đoan dương"; Đoan dương và Đoan ngọ cùng chỉ ngày mồng 5 tháng 5. Một số bản thêm lời kính lạy các vị thần cai quản trong năm; nhà có bài riêng thì theo bài của nhà.
Bản khấn nôm Đoan ngọ
Với những gia đình trẻ, Tết Đoan ngọ thường là một buổi sáng đi làm như mọi ngày. Bản khấn nôm ngắn giúp vẫn giữ được nếp mà không vội:
"Con lạy các vị thần linh, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (họ tên), đang ở (địa chỉ).
Hôm nay mồng Năm tháng Năm, Tết Đoan ngọ, con dâng nén hương, chén rượu nếp, đĩa hoa quả, mời các vị thần linh và ông bà về chứng giám.
Con xin phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ qua mùa hè. Con xin cảm tạ."
Lời "mạnh khoẻ qua mùa hè" khớp với ý của ngày này trong dân gian, khi mùa nóng, mùa dịch bệnh xưa thường đến. Có thể đổi câu chữ theo cách nói quen của mình.
Nhà có ông bà còn sống, con cháu có thể mời ông bà đứng khấn, mình đứng sau. Nhà chỉ có vợ chồng trẻ, người nào quen việc bếp núc, chuẩn bị lễ thì đứng khấn; không có quy định ai phải là người khấn.
Trình tự lễ Đoan ngọ gọn buổi sáng
Trình tự cho buổi sáng có giới hạn thời gian:
- Tối mùng 4: lau bàn thờ, thay hoa, chuẩn bị sẵn lễ vật không dễ hỏng; in hoặc ghi sẵn bài khấn.
- Sáng mùng 5: bày hoa quả, rượu nếp; thay nước, thắp đèn.
- Thắp hương, vái, đọc bài khấn (hoặc khấn nôm).
- Trong lúc chờ hương, cả nhà ăn sáng với rượu nếp, hoa quả theo tục "giết sâu bọ".
- Hương tàn thì hạ lễ; tắt nến, kiểm tra trước khi rời nhà đi làm.
Nếu cả nhà đi sớm, có thể làm lễ từ tối mùng 4, nói rõ trong lời khấn nôm. Đây là cách nhiều gia đình ở thành phố đang làm.
Nhà có ban Phật thì dâng lễ chay ở ban Phật trước, không đặt rượu nếp và đồ mặn ở đó. Phần rượu nếp, chè, xôi đặt ở ban gia tiên.
Trẻ nhỏ trong nhà có thể được giao việc bày hoa quả lên đĩa, xếp chén. Đây là cách tự nhiên để trẻ biết về ngày lễ mà không cần giảng giải dài dòng.
Giữ tục mà an toàn khi nhà có người già, trẻ nhỏ
Rượu nếp, món quen thuộc của sáng mùng 5 ở miền Bắc, là đồ lên men có cồn. Một chén nhỏ với người lớn khoẻ không có gì đáng ngại, nhưng trẻ nhỏ không nên ăn như người lớn, người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai và người chuẩn bị lái xe nên hạn chế. Ăn rượu nếp xong rồi đi xe máy đi làm là chuyện nhiều người không để ý.
Tục hái lá thuốc, tắm nước lá giờ Ngọ ở một số vùng diễn ra vào lúc nắng gắt nhất trong ngày giữa mùa hè. Người già nên tránh ra nắng lâu; hái lá chỉ hái loại mình biết chắc, không hái lá lạ ven đường hay ở nơi phun thuốc. Phần công dụng của các loại lá là chuyện y học, nên hỏi người có chuyên môn, không tự dùng chữa bệnh.
Trên bàn thờ ngày hè, hoa quả chín nhanh, đồ ngọt hút kiến. Hạ lễ sớm sau khi hương tàn, lau sạch chỗ bày. Đèn nến và hương ngày nóng cũng cần để ý hơn vì đồ trên bàn thờ khô, dễ bén lửa.
Khi ở xa nhà ngày Đoan ngọ
Đoan ngọ không phải ngày nghỉ lễ, và rơi vào giữa mùa thi, nên nhiều người con đi làm xa, sinh viên ở trọ không về nhà được. Một số người vẫn muốn giữ tục: sáng mùng 5 mua một bát rượu nếp, ít hoa quả, ăn cùng bạn bè cùng phòng, như một cách nhớ nhà.
Nếu phòng trọ có một góc thờ nhỏ, có thể thắp một nén hương và khấn nôm ngắn, đọc địa chỉ nơi đang ở. Không có thì gọi điện về nhà, hỏi bố mẹ đã cúng chưa, nhờ bố mẹ khấn thêm tên mình. Người lớn ở nhà thường vui vì con cháu còn nhớ ngày này.
Với gia đình ở nhà, khi con cháu vắng mặt, lời khấn có thể thêm một câu bằng lời nôm: các cháu đi làm, đi học xa, xin ông bà phù hộ. Đó là nếp tự nhiên của nhiều nhà, không cần bài văn riêng.
Những điểm khác nhau giữa các vùng
Miền Bắc. Quen gọi Tết diệt sâu bọ; sáng sớm ăn rượu nếp cái, hoa quả chua; nhiều nhà cúng gia tiên rồi mới ăn.
Miền Trung. Nhiều nơi cũng ăn rượu nếp, chè; một số nơi có tục tắm nước lá, hái lá thuốc giờ Ngọ. Cách cúng ở mỗi làng một khác.
Miền Nam. Bánh ú, bánh tro thường có trên bàn thờ; nhiều nhà cúng gia tiên vào buổi trưa. Ở một số tỉnh miền Tây, ngày này còn gắn với việc cúng ở ruộng vườn theo nếp riêng của từng nơi.
Gia đình gốc Hoa. Có nếp riêng với bánh ú, đua thuyền rồng ở một số nơi; lời khấn theo nếp cộng đồng. Người ngoài cộng đồng muốn tìm hiểu cứ hỏi trực tiếp, người lớn tuổi thường sẵn lòng kể.
Điểm chung. Lễ không bắt buộc, mức độ do từng nhà chọn. Bài khấn trên dùng được cho mọi vùng, chỉ cần chỉnh câu chữ.
Khi về làm dâu, làm rể vùng khác. Hỏi mẹ chồng, mẹ vợ nhà mình cúng gì, giờ nào. Mỗi vùng một nếp, học theo nếp nhà mới là cách nhanh nhất để không bỡ ngỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan ngọ có bắt buộc phải cúng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình cúng gia tiên ngày này như một dịp giữa năm, nhiều nhà chỉ ăn rượu nếp, hoa quả theo tục mà không làm lễ. Nếu cúng, lễ gọn là đủ.
Cúng Đoan ngọ giờ nào?
Nhiều nhà cúng buổi sáng, trước giờ Ngọ, tức trước khoảng giữa trưa. Có nhà cúng trưa. Không có giờ bắt buộc; quan trọng là có người ở nhà trông hương đến khi tàn.
Đoan ngọ có cần hoá vàng không?
Phần lớn gia đình không hoá vàng dịp này. Nhà có nếp riêng thì hoá ít, ngoài trời, trong thùng kim loại. Ngày hè khô nóng, cẩn thận hơn với tàn lửa và gió.
Có thể cúng Đoan ngọ từ tối mùng 4 không?
Được, nhiều gia đình ở thành phố làm như vậy vì sáng mùng 5 phải đi làm sớm. Trong lời khấn, vẫn nêu là nhân tiết Đoan ngọ, rồi thưa thêm bằng lời nôm rằng con cúng sớm vì công việc.
Văn khấn Đoan ngọ có khác văn khấn rằm không?
Khung bài giống nhau: kính lạy, trình tên tuổi, nêu dịp, kính mời, xin chứng giám. Khác ở câu nêu dịp "ngày mồng Năm tháng Năm, nhân tiết Đoan ngọ". Lời phù hộ thường gắn với sức khoẻ mùa hè.