Nhiều gia đình hiện giữ lễ cúng đầy đủ hương hoa, lời khấn nhưng không đốt hoặc chỉ đốt tượng trưng, rồi dùng khoản tiền ấy cho công đức ở chùa, đền, quỹ khuyến học của họ, quà cho người già neo đơn hay một việc thiện mang tên người đã khuất. Cách làm này vẫn giữ được ý tưởng nhớ, lại đỡ khói, đỡ nguy cơ cháy và đỡ tốn.
Bài này không khuyên ai bỏ tục. Nó gom lại những cách làm thay thế mà các gia đình, nhà chùa, ban quản lý di tích đang áp dụng, để nhà nào muốn đổi thì có sẵn lựa chọn, và để người đi lễ ở đền chùa biết cách ứng xử khi nơi đó đề nghị không đốt.
Vì sao thay thế, không phải bỏ
Với nhiều người, vàng mã là cách cụ thể để làm "một việc gì đó" cho người đã khuất. Nếu chỉ nói "đừng đốt nữa", chỗ trống ấy vẫn còn và người ta thấy thiếu. Cách thay thế lấp đúng chỗ trống đó: vẫn có một việc cụ thể, có tên người được tưởng nhớ, có hành động của con cháu.
Tập quán thờ cúng tổ tiên của người Việt vốn coi trọng việc "làm phúc", "để đức cho con cháu". Một việc thiện mang tên ông bà vì thế rất gần với tinh thần của tục thờ cúng. Nhiều người lớn tuổi khi nghe đề xuất này còn vui hơn cả lúc sắm vàng mã.
Một lý do thực tế nữa: cuộc sống đô thị khiến nhiều gia đình không còn chỗ hoá vàng an toàn. Với họ, câu hỏi không phải là có nên đốt hay không, mà là làm gì khi không thể đốt. Việc thay thế trả lời đúng câu hỏi đó.
Thay thế cũng giúp gia đình có câu chuyện để kể cho con cháu. Đứa trẻ đi cùng bố mẹ mang quà đến cho bà cụ neo đơn đầu ngõ vào ngày giỗ ông sẽ nhớ ngày giỗ đó khác hẳn so với chỉ đứng nhìn một thùng lửa.
Các cách thay thế phổ biến và khi nào hợp
Bảng gom những cách nhiều gia đình đang làm. Có thể kết hợp nhiều cách, hoặc giữ một ít vàng mã tượng trưng song song:
| Cách làm | Hợp với dịp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Công đức ở chùa, đền gần nhà | Rằm, mùng một, lễ đầu năm | Bỏ vào hòm công đức hoặc ghi sổ, không nhét tiền lên tượng |
| Góp quỹ khuyến học của họ, của làng | Giỗ ông bà, Tết | Ghi rõ góp nhân ngày giỗ ai |
| Quà cho người già neo đơn, trẻ khó khăn | Giỗ, rằm tháng Bảy | Hỏi qua tổ dân phố, hội người cao tuổi |
| Nấu cơm chay, phát suất ăn | Rằm tháng Bảy, giỗ | Làm cùng nhóm thiện nguyện có kinh nghiệm |
| Trồng một cây, góp làm đường làng | Giỗ đầu, giỗ hết | Việc lâu dài, cả họ cùng góp |
| Tặng sách cho thư viện trường cũ của ông bà | Giỗ | Liên hệ nhà trường trước |
Điều làm cho việc thay thế có ý nghĩa là gắn nó với người được tưởng nhớ: khi khấn, nói rằng con cháu đã làm việc đó nhân ngày giỗ của ai. Lời khấn nôm bằng lời của mình hoàn toàn được.
Giữ nguyên phần lễ cúng: bàn thờ sạch, hương hoa, lễ vật, lời khấn, con cháu đủ mặt. Phần thay thế chỉ thay chỗ của vàng mã, không thay chỗ của buổi lễ.
Ở chùa: những điều nhiều nhà chùa đề nghị
Theo tập quán, ban Phật dâng lễ chay gồm hương, hoa, quả, nước, không dâng vàng mã và lễ mặn. Nhiều chùa treo lời nhắn đề nghị Phật tử, khách thập phương không mang vàng mã vào, không đốt trong khuôn viên, chuyển sang công đức hoặc góp vào các việc từ thiện của chùa.
Khi đến một ngôi chùa lần đầu, quan sát xem có lò hoá vàng không, có biển nhắn không. Nếu chùa không có chỗ hoá, đừng tự đốt ở góc sân hay gốc cây. Nếu đã lỡ mang theo, mang về nhà.
Công đức nên bỏ vào hòm công đức hoặc ghi vào sổ ở phòng tiếp khách của chùa. Không nhét tiền vào tay tượng, kẽ tượng, không rải tiền lẻ trên ban thờ. Đây là đề nghị của nhiều nhà chùa và ban quản lý di tích để giữ gìn tượng thờ và trật tự nơi thờ tự.
Phần sắm lễ đi chùa, đền, phủ có danh mục riêng trên trang. Ở đây chỉ nhắc phần liên quan đến vàng mã.
Ở đền, phủ, di tích và lễ hội: hoá đúng nơi hoặc không mang theo
Đền, phủ có nếp thờ khác chùa; ở nhiều nơi vẫn có tục dâng vàng mã ở một số ban. Tuy vậy, các văn bản về quản lý di tích và lễ hội trong những năm gần đây đều có tinh thần hạn chế đốt vàng mã, đốt đúng nơi quy định và giữ vệ sinh, an toàn. Mức độ áp dụng khác nhau tuỳ di tích, tuỳ địa phương.
Ở các di tích lớn, ban quản lý thường bố trí lò hoá tập trung, có người trông, có giờ. Một số nơi không nhận đồ mã lớn, một số nơi đề nghị khách không mang vàng mã từ ngoài vào. Đọc thông báo ở cổng, hỏi nhân viên trực trước khi đặt lễ.
Vào mùa lễ hội đầu năm, nhiều di tích đông hàng nghìn người mỗi ngày. Mang ít đồ, không xách theo túi vàng mã lớn giúp việc đi lại an toàn hơn và đỡ cảnh chen lấn ở lò hoá. Những nơi không có lò hoá thì tuyệt đối không tự đốt ở sân, bậc thềm, gốc cây cổ thụ.
Một lưu ý thực tế: ở cổng nhiều điểm lễ hội có người chèo kéo bán lễ sắm sẵn kèm vàng mã với lời "phải có mới đủ lễ". Không có quy định nào bắt buộc như vậy; có thể từ chối lịch sự.
Đổi dần trong gia đình: một lộ trình nhẹ nhàng
Nếu gia đình muốn chuyển sang thay thế, đổi một lúc có thể khiến người lớn hụt hẫng. Lộ trình dưới đây là gợi ý:
- Năm đầu: giữ vàng mã ở các dịp lớn, bỏ ở rằm, mùng một. Bắt đầu một việc thiện nhỏ nhân ngày giỗ.
- Cùng năm: khi khấn ngày giỗ, nói rõ con cháu đã làm việc thiện đó nhân ngày giỗ của ai.
- Năm thứ hai: giảm vàng mã ở Tết, giỗ xuống mức tượng trưng; tăng phần việc thiện tương ứng.
- Hỏi ý người lớn sau mỗi dịp. Nếu ai đó thấy thiếu, giữ lại phần họ coi trọng.
- Khi cả nhà đã quen, có thể thôi hẳn vàng mã hoặc giữ một xấp cho riêng dịp Tết.
Không cần nhà nào cũng đi hết lộ trình. Dừng ở bước nào mà cả nhà thấy yên lòng là được.
Ở những gia đình mà việc thờ cúng do nhà trưởng lo, nhà các con thứ chỉ góp lễ, việc đổi nên bắt đầu từ nhà trưởng và được bàn trong họ. Nhà con thứ tự ý thay đổi phần đóng góp mà không nói trước dễ gây hiểu lầm.
Gợi ý cho giỗ đầu và rằm tháng Bảy, hai dịp đốt nhiều nhất
Giỗ đầu là dịp nhiều gia đình sắm vàng mã nhiều nhất trong năm, vì nỗi thương nhớ còn mới và vì nếp ở nhiều vùng coi trọng dịp này. Đây cũng là dịp mà một việc thiện mang tên người mới mất có ý nghĩa lớn: một suất học bổng nhỏ ở trường làng nơi người ấy từng học, một đợt quà cho bệnh nhân ở khoa nơi người ấy từng điều trị, một cây xanh trồng ở sân nhà văn hoá thôn.
Rằm tháng Bảy là dịp nhiều nhà đốt cả cho gia tiên lẫn cho lễ cúng chúng sinh. Nhiều chùa, nhóm thiện nguyện tổ chức nấu cơm, phát quà cho người khó khăn vào dịp này; góp vào những việc đó là một cách thay thế được nhiều gia đình chọn.
Ở cả hai dịp, có thể giữ một phần vàng mã tượng trưng cho người lớn yên lòng, phần lớn chuyển sang việc thiện. Bàn trước trong gia đình ít nhất hai tuần để có thời gian liên hệ nơi nhận, tránh chuẩn bị vội.
Những điều nên tránh khi làm việc thiện thay vàng mã
Đừng biến thành khoe. Việc thiện nhân ngày giỗ là việc riêng của gia đình. Chụp ảnh đăng mạng xã hội kèm tên người nhận dễ làm tổn thương họ.
Đừng tặng thứ người nhận không cần. Hỏi tổ dân phố, hội người cao tuổi, nhà trường xem họ cần gì. Một túi gạo, một bộ sách giáo khoa thường thiết thực hơn món quà đắt mà không dùng được.
Đừng đưa tiền qua người lạ tự xưng. Góp qua các quỹ, tổ chức có địa chỉ rõ ràng, hoặc trao trực tiếp. Mùa lễ cũng là mùa có người lợi dụng lòng tốt.
Đừng bắt cả họ phải theo. Nhà mình đổi không có nghĩa nhà bác, nhà chú phải đổi. Mỗi nhà một nếp; gợi ý, không áp đặt.
Đừng chê người vẫn đốt. Việc chọn thay thế là của nhà mình. Chê người khác "lạc hậu" không làm ai đổi ý mà chỉ làm mất lòng.
Lời khấn khi không hoá vàng
Nhiều người băn khoăn: không hoá vàng thì khấn thế nào. Thực ra lời khấn trong các bài văn khấn cổ truyền chủ yếu là trình báo ngày lễ, kính mời, xin chứng giám lòng thành, chứ không xoay quanh vàng mã. Bỏ đi câu nhắc đến tiền vàng, phần còn lại vẫn trọn vẹn.
Có thể khấn nôm thêm một câu bằng lời của mình, ví dụ: "Nhân ngày giỗ ông, con cháu đã góp vào quỹ khuyến học của họ, mong ông chứng giám." Lời khấn giản dị, thật lòng được nhiều người lớn tuổi coi là đúng tinh thần nhất.
Các bài văn khấn phổ biến từng dịp, kèm bản khấn nôm, có ở mục văn khấn của trang. Khi đọc, chỗ nào nhắc tiền vàng mà nhà không dùng thì lược đi. Một số bài văn khấn có cụm "kim ngân" hay "vàng bạc" trong phần kể lễ vật; lược đi không làm thay đổi ý chính của bài.
Nếu người lớn trong nhà quen đọc nguyên văn bài khấn cũ, cứ để họ đọc như thói quen. Việc lược hay giữ một vài chữ không phải điều cần tranh luận; điều quan trọng là cả nhà cùng thống nhất phần lễ thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Không đốt vàng mã có bị coi là thiếu lễ không?
Trong nếp thờ cúng, phần chính là bàn thờ sạch, hương hoa, lễ vật, lời khấn và sự có mặt của con cháu. Vàng mã là phần thêm theo tập quán. Nhiều nhà chùa còn khuyến khích không đốt. Gia đình tự quyết theo nếp nhà và sự đồng thuận của người lớn.
Công đức bao nhiêu thì đủ?
Không có mức nào là đủ hay thiếu. Công đức là tuỳ tâm và tuỳ sức. Nhiều gia đình lấy đúng khoản trước đây dành cho vàng mã để công đức hoặc làm việc thiện, như vậy không tăng chi tiêu mà vẫn có ý nghĩa.
Đi lễ đền có bắt buộc mang vàng mã không?
Không bắt buộc. Một số đền, phủ có tục dâng vàng mã ở vài ban, nhưng nhiều nơi đã khuyến khích hạn chế và chỉ cho hoá ở lò tập trung. Mang lễ chay, hương hoa và công đức đúng chỗ là đủ để đi lễ.
Có thể vừa đốt ít vàng mã vừa làm việc thiện không?
Được, và đây là cách nhiều gia đình đang chọn. Giữ một xấp tượng trưng cho người lớn yên lòng, phần còn lại chuyển thành việc thiện. Không có quy tắc nào buộc phải chọn một trong hai.
Làm việc thiện nhân ngày giỗ có cần báo trên bàn thờ không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều nhà khấn thêm một câu bằng lời của mình để nói rõ việc đã làm nhân ngày giỗ của ai. Lời khấn nôm giản dị như vậy được nhiều người lớn tuổi coi là đúng tinh thần tưởng nhớ.
Ở lễ hội có lò hoá tập trung thì có nên mang vàng mã không?
Nếu di tích có lò hoá và nhà bạn có nếp dâng vàng mã ở đó, mang lượng nhỏ và hoá đúng chỗ, đúng giờ. Nếu không chắc, hỏi ban quản lý trước. Vào ngày đông người, mang ít đồ giúp đi lại an toàn hơn.