Ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình làm lễ tiễn ông Công ông Táo với bài khấn kính lạy "Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân", trình tên tuổi, địa chỉ, dâng mũ áo, lễ vật và kính tiễn Táo quân lên chầu trời theo tín ngưỡng dân gian. Lễ thường làm trước giờ ngọ ngày 23, có nhà làm từ tối 22.
Bài này đưa bản khấn theo khuôn phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền (có nhiều dị bản), bản khấn nôm, và cách khấn ở chung cư, nhà thuê. Sự tích Táo quân là chuyên đề văn hoá riêng; việc hoá mũ áo và thả cá chép có bài riêng ở danh mục vàng mã; trình tự lễ và đồ sắm ở danh mục lễ cúng theo dịp.
Lễ ông Táo trong nếp nhà: gói trong một đoạn
Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân là vị thần bếp, gồm hai ông một bà, coi sóc việc bếp núc và việc nhà, hằng năm vào ngày 23 tháng Chạp lên trời trình bày việc của gia đình trong năm. Lễ tiễn ông Táo là lễ mở đầu cho chuỗi việc chuẩn bị Tết của nhiều gia đình miền Bắc.
Lễ vật thường gồm hương, hoa, quả, trầu cau, chén rượu, chén nước, bộ mũ áo hia ông Công ông Táo, tiền vàng; nhiều nhà thêm cá chép sống để thả sau lễ. Mâm cỗ ông Táo là chuyên đề riêng. Ở miền Nam, nhiều gia đình cúng đơn giản hơn, không nhất thiết có bộ mũ áo.
Lễ được đặt ở bàn thờ ông Táo nếu nhà có, hoặc ở bàn thờ gia tiên, hoặc ở gian bếp. Không có quy định cứng; theo nếp nhà và điều kiện chỗ ở.
Với nhiều gia đình, ngày 23 tháng Chạp còn là ngày bắt đầu dọn dẹp nhà cửa đón Tết: lau bếp, bao sái bàn thờ, sắm sửa dần. Lời khấn tiễn ông Táo vì thế mang cả ý tổng kết một năm của gian bếp, nơi nấu những bữa cơm cho cả nhà.
Hiểu những tên gọi trong bài khấn ông Táo
Danh xưng dài "Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân" thường khiến người mới đọc lúng túng. Theo cách giải thích phổ biến, "Đông trù" là gian bếp, "Tư mệnh" là việc coi sóc mệnh hệ, việc nhà, "Táo phủ Thần quân" là vị thần cai quản bếp. Cả cụm là tên gọi tôn kính của Táo quân trong văn khấn.
Dân gian quen nói "hai ông một bà", gắn với một truyện kể nổi tiếng về người vợ và hai người chồng. Trong một số sách, ba vị còn được gọi là Thổ công, Thổ địa, Thổ kỳ, mỗi vị coi một phần việc nhà; cách gọi và cách phân việc này khác nhau theo tài liệu và theo vùng.
Trong bài khấn, chữ "Tôn thần" dùng để gọi chung Táo quân với ý tôn kính; "tín chủ" là người đứng ra làm lễ; "xiêm hài" là áo và giày, chỉ bộ mũ áo hia bằng giấy. Những chữ này lặp lại ở nhiều bài khấn khác.
Biết nghĩa các tên gọi giúp đọc bài khấn chậm rãi, đúng chỗ ngắt. Nhưng không cần hiểu hết mới được khấn; nhiều người lớn tuổi đọc thuộc lòng bài khấn từ nhỏ mà không giải nghĩa từng chữ. Người không quen văn cổ dùng bản khấn nôm, gọi đơn giản là "ông Công ông Táo".
Chuẩn bị trước khi khấn tiễn ông Táo
Những việc nên xong trước giờ khấn:
- Dọn bếp sạch sẽ: lau bếp, rửa chén bát tồn, dọn rác. Nhiều nhà coi dọn bếp là phần của lễ.
- Bày lễ ở chỗ đã chọn, đặt bộ mũ áo hia ngay ngắn.
- Nếu có cá chép, để cá trong chậu nước sạch, đặt xuống chỗ mát ngay sau khi khấn.
- Ghi sẵn tên người khấn, địa chỉ, tên năm âm lịch (năm sắp hết).
- Nếu bày lễ trong bếp, tắt bếp, để lễ và hương xa bếp gas, máy hút mùi, rèm cửa.
- Chuẩn bị sẵn chỗ hoá mũ áo và tiền vàng: thùng kim loại, xô nước; ở chung cư xem giờ mở khu hoá của toà nhà.
Số nén hương theo tập quán thường là ba nén. Khấn xong, chờ hương gần tàn rồi khấn xin hoá mũ áo, tiền vàng. Hoá xong mới hạ lễ.
Nhà đi làm cả ngày 23 có thể làm lễ từ tối 22 hoặc sáng sớm 23. Nhiều người lớn tuổi khuyên làm trước trưa ngày 23; đây là nếp phổ biến, không phải điều kiêng doạ.
Bài văn khấn tiễn ông Công ông Táo (bản phổ biến)
Bài dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền; các sách khác nhau thêm bớt vài câu. Chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân.
Tín chủ con là: (họ và tên), cùng toàn gia. Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày Hai mươi ba tháng Chạp năm (tên năm âm lịch), Tôn thần về chầu trời.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, mũ áo, xiêm hài, kính dâng lên trước án.
Chúng con kính cẩn tâu trình: trong năm qua, nếu gia đình có điều gì sơ suất, lỡ lầm, cúi xin Tôn thần lượng thứ.
Cúi xin Tôn thần chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, tâu trình Thiên đình những điều tốt đẹp, phù hộ cho toàn gia chúng con năm mới bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Tên năm đọc là năm âm lịch đang kết thúc (vì ngày 23 tháng Chạp vẫn thuộc năm cũ). Nhiều bản văn khấn còn có đoạn kể lỗi lầm trong năm dài hơn; câu "nếu có điều gì sơ suất, lỡ lầm, cúi xin lượng thứ" là phần cốt lõi của các bản.
Bản khấn nôm và khấn ở chung cư, nhà thuê
Gian bếp chung cư, phòng trọ, nhà thuê không có bàn thờ ông Táo là chuyện phổ biến. Nhiều người đặt lễ trên bàn thờ gia tiên hoặc một chiếc bàn sạch gần bếp và khấn nôm. Một bản tham khảo:
"Con lạy ông Công ông Táo.
Con là (họ tên), cùng gia đình, đang ở (địa chỉ; nếu là nhà thuê hay căn hộ thì nói rõ).
Hôm nay là ngày Hai mươi ba tháng Chạp năm (tên năm), con dâng hương hoa, mũ áo, kính tiễn ông Công ông Táo về trời.
Một năm qua gian bếp nhà con được yên ổn, cơm nước đủ đầy. Có điều gì sơ suất, con xin ông bỏ qua.
Con xin ông phù hộ cho cả nhà năm mới bình an. Con xin cảm tạ."
Ở chung cư, sau khi khấn, mang mũ áo, tiền vàng xuống khu hoá vàng của toà nhà; không hoá trong căn hộ hay ban công. Ở nhà thuê, hỏi chủ nhà chỗ hoá; nếu không có chỗ an toàn, có thể chỉ giữ phần khấn và lễ hương hoa.
Trình tự lễ tiễn ông Táo gọn
Trình tự phổ biến từ lúc bày lễ đến lúc thả cá:
- Dọn bếp, bày lễ, đặt mũ áo; tắt bếp nếu lễ đặt trong bếp.
- Thắp nến hoặc đèn, thắp hương, vái ba vái.
- Đọc bài khấn hoặc khấn nôm; con cháu đứng sau.
- Mang chậu cá xuống chỗ mát ngay sau khi khấn.
- Chờ hương gần tàn, khấn ngắn xin hoá mũ áo, tiền vàng.
- Hoá ở ngoài trời, an toàn; dập tro kỹ.
- Hạ lễ, đi thả cá trong buổi sáng; mang túi, chậu về.
Phần hoá mũ áo và thả cá chép đúng cách (chọn chỗ thả, không ném cá, không thả túi nilon) có bài riêng ở danh mục vàng mã của trang.
Toàn bộ lễ, từ lúc bày lễ đến lúc hạ lễ, thường chỉ mất khoảng một giờ, phần lớn là chờ hương. Nếu nhà định đi thả cá, sắp xếp người đi ngay sau khi hoá vàng để cá không phải chờ lâu trong chậu.
Cửa hàng ăn uống, quán cơm và bếp ăn tập thể
Với quán ăn, nhà hàng, bếp ăn tập thể, gian bếp là nơi làm việc của nhiều người. Nhiều chủ quán giữ lễ tiễn ông Táo như một dịp tổng vệ sinh bếp cuối năm và cảm ơn nhân viên bếp. Lễ thường làm sáng sớm trước giờ mở cửa, hoặc sau ca trưa.
Lời khấn dùng bài phổ biến ở trên, phần "tín chủ" đọc tên chủ quán, phần địa chỉ đọc địa chỉ cửa hàng. Có thể khấn nôm thêm: xin cho gian bếp an toàn, người làm khoẻ mạnh. Đây là lời cầu tự nhiên của người làm nghề bếp, không cần câu chữ cầu kỳ.
Bếp kinh doanh có nhiều bếp gas công suất lớn, dầu mỡ, bình gas dự trữ; đặt lễ và thắp hương ở xa khu vực nấu, tắt bếp trong lúc khấn, không hoá vàng trong khu bếp hay hẻm sau quán. Bếp ăn trong toà nhà văn phòng, nhà máy thường có nội quy riêng về lửa; hỏi bộ phận quản lý trước khi thắp hương.
Những thắc mắc hay gặp về lời khấn ông Táo
Có khấn gia tiên trong lễ ông Táo không. Nhiều nhà đặt lễ ông Táo trên bàn thờ gia tiên và thắp hương cả hai, khấn ông Táo là chính. Có nhà khấn thêm vài câu với gia tiên báo sắp Tết.
Ai đứng khấn. Thường là người nội trợ chính hoặc chủ nhà. Theo nếp dân gian, ông Táo gắn với bếp nên nhiều nhà để người lo bếp núc đứng khấn.
Đọc tên năm nào. Năm âm lịch đang kết thúc, không phải năm mới sắp đến.
Không có mũ áo thì khấn thế nào. Bỏ chữ "mũ áo, xiêm hài" trong bài, giữ phần còn lại. Lễ vẫn trọn vẹn với hương hoa, lời khấn.
Có xin tài lộc trong lời khấn không. Bài phổ biến chỉ có lời xin lượng thứ và phù hộ bình an. Không cần thêm lời xin xỏ cụ thể; thành kính là đủ.
Khấn xong mới dọn bếp có được không. Nhiều nhà dọn bếp trước khi bày lễ cho sạch sẽ, nhưng dọn sau cũng không sao. Chỉ cần lúc khấn, bếp tắt, khu vực bày lễ gọn gàng.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Táo phải trước 12 giờ trưa ngày 23 không?
Nhiều gia đình làm trước giờ ngọ ngày 23 theo nếp phổ biến, có nhà làm từ tối 22. Đây là tập quán, không có hình phạt nào nếu làm muộn hơn vì hoàn cảnh. Quan trọng là có người trông hương và hoá vàng an toàn.
Nhà không có bàn thờ ông Táo thì đặt lễ ở đâu?
Có thể đặt trên bàn thờ gia tiên, hoặc một chiếc bàn sạch trong bếp, cách xa bếp gas và các thiết bị điện. Nhiều căn hộ chung cư làm như vậy. Không có quy định bắt buộc phải có ban thờ Táo riêng.
Văn khấn ông Táo có đọc chung với văn khấn gia tiên không?
Thường tách riêng: khấn ông Táo là chính trong lễ này. Nhà muốn báo với gia tiên có thể khấn thêm vài câu ngắn bằng lời nôm. Theo nếp nhà là được.
Năm nay nhà có tang có cúng ông Táo không?
Nhiều gia đình có tang vẫn cúng ông Táo vì đây là lễ thần bếp, không phải lễ mừng. Một số nơi có nếp riêng. Nên hỏi người lớn trong họ để theo nếp địa phương.
Có cần thả cá chép mới đủ lễ không?
Không bắt buộc. Thả cá là tập quán phổ biến ở miền Bắc, nhưng lễ vẫn trọn vẹn nếu chỉ có hương hoa và lời khấn. Nếu thả, giữ cá khoẻ, thả nhẹ sát mặt nước, mang túi về.
Ở nhà thuê có nên cúng ông Táo không?
Tuỳ người thuê. Nhiều người vẫn làm lễ nhỏ và khấn nôm, đọc địa chỉ nhà thuê. Nếu cúng, hỏi chủ nhà chỗ hoá vàng; không có chỗ an toàn thì giữ phần lễ hương hoa và lời khấn.