Hoành phi là tấm biển ngang treo phía trên bàn thờ, câu đối là cặp câu treo dọc hai bên, cuốn thư là tấm có dáng cuộn giấy hai đầu, thường treo ở tường thấp hoặc phía sau ảnh thờ. Khi chọn mua, bốn điều cần quyết định là chất liệu, kích thước theo bàn thờ và tường, loại chữ (Hán hay quốc ngữ) và nội dung phù hợp với gia đình.
Đây là những món lớn, treo cao, dùng hàng chục năm và mang chữ nghĩa, nên mua vội thường hối tiếc: hoành phi quá to so với trần, câu đối chữ Hán mà cả nhà không ai đọc được, nội dung không hợp hoàn cảnh. Bài này đi qua từng quyết định, kèm cách nhờ người đọc chữ và cách treo cho chắc.
Hoành phi, câu đối, cuốn thư khác nhau thế nào
Hoành phi thường là tấm gỗ nằm ngang, khắc hoặc chạm vài chữ lớn ở giữa, viền chạm hoa văn. Trong nhà truyền thống, hoành phi treo trên xà ngang gian giữa, ngay phía trên bàn thờ; trong nhà ống, hoành phi treo trên tường phía trên bàn thờ hoặc tủ thờ.
Câu đối là cặp hai câu có số chữ bằng nhau, đối nhau về ý và lời, treo hai bên bàn thờ. Câu đối gỗ có thể là tấm phẳng hình chữ nhật dài, hoặc dạng ốp cột cong ôm lấy cột nhà. Ở nhà ống, câu đối thường là tấm phẳng treo tường.
Cuốn thư là tấm có hình dáng như tờ giấy cuộn hai đầu, có khi khắc chữ, có khi chỉ chạm hoa văn. Cuốn thư hay dùng ở nơi tường thấp, không đủ chỗ cho hoành phi, hoặc đặt phía sau ảnh thờ như phông nền. Một gian thờ không bắt buộc có đủ cả ba món; nhiều gia đình chỉ có cuốn thư hoặc chỉ có hoành phi.
Ngoài ba món này, gian thờ truyền thống còn có cửa võng, tức bức chạm lộng treo phía trước, phía trên bàn thờ như một khung cửa. Cửa võng thuần trang trí, không mang chữ, thường đi cùng hoành phi trong nhà gian rộng. Ở nhà ống, cửa võng to dễ làm gian thờ chật; nhiều nhà bỏ qua hoặc chọn bản mỏng nhẹ.
Chất liệu thường gặp
Mỗi chất liệu có cách hoàn thiện, khối lượng và độ bền khác nhau; dưới đây là những đặc điểm chung:
| Chất liệu, kiểu làm | Trông thế nào | Khối lượng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ sơn son thếp vàng | Nền đỏ, chữ và viền thếp vàng | Vừa đến nặng tuỳ gỗ | Hợp phòng thờ truyền thống; cần thợ có nghề |
| Gỗ để màu tự nhiên, chữ khắc chìm hoặc nổi | Mộc mạc, thấy vân gỗ | Nặng nếu gỗ cứng | Hợp phòng thờ hiện đại; chữ khắc cần nét sắc |
| Gỗ sơn màu, khảm trai ốc | Nền sẫm, chữ và hoa văn óng ánh | Vừa | Khảm tay khác khảm dán; kiểm mảnh khảm có bong không |
| Đồng gò hoặc đúc | Ánh kim, chữ nổi rõ | Nặng | Cần tường và móc treo chắc; xỉn màu theo thời gian |
| Vật liệu tổng hợp, in hoặc ép | Đều màu, nhẹ | Nhẹ | Giá thấp, hợp nhà thuê, kém bền dưới nắng nóng |
Nên chọn hoành phi, câu đối cùng chất liệu và tông màu với bàn thờ, hoặc ít nhất cùng một xưởng làm, để cả gian thờ đồng bộ. Nếu nhà đã có bàn thờ sơn son, hoành phi gỗ để mộc màu nhạt treo phía trên sẽ khá lệch.
Kích thước: theo bàn thờ, theo tường và theo khoảng nhìn
Chiều dài hoành phi. Thường bằng hoặc ngắn hơn chiều dài bàn thờ một chút để không vượt khỏi khung bàn. Hoành phi dài hơn hẳn bàn thờ trông như bị đè; ngắn quá thì lọt thỏm trên tường.
Chiều cao treo. Hoành phi cần đủ cao để không chạm khói hương trực tiếp, nhưng không sát trần. Khi đứng ở chỗ vái, ngẩng nhẹ phải đọc được chữ. Đặt thử một tấm bìa cùng cỡ dán lên tường để nhìn trước.
Câu đối. Chiều dài câu đối thường tính từ khoảng ngang mặt bàn thờ lên gần ngang hoành phi. Khoảng tường hai bên bàn thờ phải đủ rộng; nếu chỉ còn một khe hẹp, cân nhắc câu đối bản nhỏ hoặc bỏ câu đối, dùng cuốn thư.
Khối lượng và tường. Hoành phi gỗ cứng hay đồng có thể rất nặng. Tường gạch, bê tông thì dùng móc treo và nở phù hợp; tường nhẹ cần gia cố. Hỏi khối lượng trước khi mua.
Chữ Hán, chữ Nôm hay chữ quốc ngữ
Hoành phi câu đối truyền thống viết bằng chữ Hán, có nơi dùng chữ Nôm. Ngày nay nhiều gia đình chọn chữ quốc ngữ viết theo lối thư pháp để con cháu đọc được và hiểu được. Không có lựa chọn nào đúng hay sai; đó là quyết định của gia đình, có khi là ý của người lớn tuổi nhất trong họ.
Nếu chọn chữ Hán hay chữ Nôm, điều quan trọng nhất là chữ phải đúng. Hàng làm sẵn số lượng lớn đôi khi khắc sai nét, sai chữ, hoặc ghép hai vế câu đối không đúng cặp, tức là treo vế phải sang trái. Người không đọc được chữ Hán sẽ không nhận ra. Hãy nhờ người đọc được chữ Hán Nôm, có thể là thầy giáo về hưu, người trong họ, nhà chùa, xem trước khi mua, chụp ảnh gửi nhờ đọc cũng được.
Nếu chọn chữ quốc ngữ thư pháp, kiểm chính tả, dấu thanh, và cách ngắt dòng. Chữ quốc ngữ dễ đọc nên lỗi chính tả hiện ra ngay với mọi người đến thắp hương, càng phải cẩn thận.
Nội dung thường dùng: nói chung về các chủ đề quen thuộc
Hoành phi thường là vài chữ ngắn, câu đối là cặp câu dài hơn. Các chủ đề phổ biến trên đồ thờ gia tiên gồm:
- Tưởng nhớ công đức tổ tiên, ơn sinh thành dưỡng dục.
- Lời nhắc con cháu giữ nếp nhà, sống hiếu thuận, học hành.
- Mong gia đình hoà thuận, dòng họ bền lâu.
- Những câu ca ngợi đức độ của người xưa, gắn với cội nguồn quê hương.
- Với nhà thờ họ, có khi là tên gọi riêng của chi họ hoặc nơi phát tích.
Mỗi chủ đề có rất nhiều câu được dùng phổ biến, và mỗi vùng, mỗi họ có câu riêng truyền lại. Nên hỏi người lớn trong họ xem nhà thờ họ hay nhà ông bà đang treo câu gì, có khi gia đình muốn treo đúng câu đó để giữ mạch. Người viết chữ hoặc xưởng làm thường có danh sách câu để chọn, kèm lời giải nghĩa; hãy đề nghị họ giải nghĩa từng chữ trước khi khắc.
Tránh tự ghép chữ theo ý thích mà không hỏi người hiểu chữ, vì câu đối có luật đối chặt chẽ về số chữ, thanh điệu và ý nghĩa.
Đặt viết, đặt khắc: quy trình duyệt chữ trước khi đục
Khi đặt làm hoành phi câu đối theo nội dung riêng, chữ là phần không thể sửa sau khi đã đục vào gỗ. Trình tự dưới đây giúp tránh sai sót:
- Chốt nội dung với người lớn trong họ: câu nào, chữ Hán hay quốc ngữ, có ghi tên họ hay địa danh không.
- Nhờ người viết chữ hoặc xưởng viết mẫu lên giấy theo đúng tỷ lệ tấm gỗ.
- Gửi bản mẫu cho người đọc được chữ Hán Nôm, hoặc người cẩn thận về chính tả nếu là chữ quốc ngữ, soát từng nét, từng dấu.
- Xác nhận bản mẫu bằng tin nhắn hoặc chữ ký, ghi rõ vế nào treo bên nào nếu là câu đối.
- Hẹn xem phôi gỗ sau khi đục chữ, trước khi sơn thếp; lúc này còn chỉnh nhỏ được.
- Khi nhận hàng, so lại với bản mẫu đã duyệt trước khi thanh toán phần còn lại.
Nét chữ thư pháp đẹp hay không là chuyện cảm nhận, nhưng đúng chữ, đúng dấu, đúng thứ tự là điều kiện tối thiểu. Một bản mẫu được duyệt bằng văn bản giúp hai bên không tranh cãi khi nhận hàng.
Treo hoành phi, câu đối cho chắc và an toàn
Hoành phi, câu đối treo cao trên chỗ người đứng vái, nên phần treo phải tính kỹ như treo một món đồ nặng:
- Xác định loại tường và vị trí có đường điện, ống nước âm tường trước khi khoan.
- Dùng móc treo, nở, vít đủ chịu tải với khối lượng thật của tấm, cộng thêm phần dư an toàn.
- Hoành phi dài nên treo ít nhất hai điểm, có thêm điểm đỡ phía dưới nếu nặng.
- Kiểm độ thăng bằng bằng thước nước, nhìn lại từ chỗ đứng vái.
- Giữ khoảng cách với nến, đèn dầu bên dưới; không để rèm, dải trang trí nối từ hoành phi rủ xuống gần ngọn lửa.
- Định kỳ khi lau dọn lớn, kiểm lại móc treo và chỗ bắt vít.
Nếu không tự tin, nhờ thợ có kinh nghiệm lắp; tiền công nhỏ so với rủi ro một tấm gỗ nặng rơi từ trên cao. Nhà ở gần đường lớn, xe tải qua lại làm tường rung thường xuyên càng nên kiểm móc treo kỹ hơn.
Hoành phi câu đối cũ của gia đình
Nhiều gia đình có hoành phi câu đối cũ từ nhà ông bà, nhà thờ họ ở quê, đã bạc màu, nứt, mất chữ. Đây là kỷ vật, nhiều người muốn mang theo khi chuyển ra thành phố hoặc tu bổ lại. Việc tu bổ nên giao cho thợ làm đồ thờ có nghề, có thể giữ lại gỗ cũ và chữ cũ, chỉ sơn thếp lại phần hỏng.
Trước khi tu bổ, chụp ảnh kỹ từng chữ để người đọc chữ xem lại, vì nhiều chữ đã mờ có thể bị thợ đục lại sai. Hỏi người thợ sẽ dùng sơn gì, có giữ lớp cũ hay cạo bỏ.
Nếu muốn tìm hiểu giá trị cổ của một bộ hoành phi câu đối cũ, đó là việc của người am hiểu đồ cổ; trong khuôn khổ đồ thờ gia đình, điều quan trọng là giữ cho nó an toàn và được trân trọng.
Khi mang hoành phi cũ từ nhà gỗ ở quê vào nhà xây thành phố, lưu ý chênh lệch độ ẩm: gỗ quen với nhà thoáng có thể nứt thêm trong phòng điều hoà khô. Treo ở chỗ không bị gió điều hoà thổi thẳng, theo dõi vài tháng đầu, thấy vết nứt mở rộng thì nhờ thợ gia cố mặt sau trước khi nứt lan ra phần có chữ.
Câu hỏi thường gặp
Phòng thờ nhỏ có cần hoành phi câu đối không?
Không bắt buộc. Phòng thờ nhỏ, trần thấp có thể chỉ treo một cuốn thư hoặc không treo gì, để khu thờ thoáng. Nhiều gia đình bổ sung hoành phi sau khi đã ở một thời gian và thấy tường phía trên còn trống.
Hoành phi chữ quốc ngữ có bị coi là không đúng lệ không?
Ngày càng nhiều gia đình chọn chữ quốc ngữ để con cháu đọc và hiểu được. Đây là lựa chọn của từng nhà; nếu người lớn trong họ muốn giữ chữ Hán thì nên bàn bạc để cả nhà cùng đồng ý trước khi đặt làm.
Làm sao biết câu đối treo đúng bên?
Câu đối có vế trước và vế sau; theo lối truyền thống, khi đứng đối diện bàn thờ, vế trước thường treo bên phải người nhìn. Cách chắc nhất là nhờ người đọc chữ Hán xem và chỉ rõ vế nào treo bên nào, rồi đánh dấu sau tấm gỗ.
Hoành phi đồng có nặng quá để treo tường nhà ống không?
Hoành phi đồng cỡ lớn khá nặng nhưng tường gạch nhà ống thường chịu được nếu dùng móc treo và nở đúng loại, treo nhiều điểm. Hỏi người bán khối lượng chính xác và nhờ thợ lắp có kinh nghiệm.
Có nên mua hoành phi câu đối in thay cho gỗ chạm?
Hàng in hoặc ép vật liệu tổng hợp nhẹ, rẻ, hợp nhà thuê hay bàn thờ tạm. Nhược điểm là kém bền dưới nắng nóng, trông phẳng. Nếu lập phòng thờ lâu dài, nhiều gia đình chọn gỗ để đồng bộ với bàn thờ.
Chữ trên hoành phi cũ bị mờ thì sửa thế nào?
Chụp ảnh từng chữ, nhờ người đọc chữ Hán xác định đúng chữ trước, rồi mới giao thợ tu bổ. Tự tô lại bằng sơn nhũ thường làm lệch nét và lệch màu; thợ đồ thờ có nghề sẽ giữ được dáng chữ gốc.