Ngày 23 tháng Chạp, sau lễ tiễn ông Công ông Táo, nhiều gia đình hoá mũ áo, tiền vàng của ông Táo và thả cá chép sống ra ao hồ; cách làm đúng là giữ cá khoẻ trong chậu nước sạch, thả ở mặt nước tĩnh, thả nhẹ sát mặt nước và mang túi, chậu về chứ không vứt xuống hồ.
Bài này tập trung vào hai việc tay chân của ngày hôm đó: hoá đồ ông Táo và thả cá. Sự tích Táo quân thuộc các chuyên đề văn hoá dân gian; trình tự lễ và mâm cúng ở các mục khác; bài văn khấn tiễn ông Táo có ở mục văn khấn của trang.
Đồ ông Táo gồm gì và hoá lúc nào
Bộ đồ ông Công ông Táo phổ biến ở miền Bắc gồm ba chiếc mũ (hai mũ ông có cánh chuồn, một mũ bà không có cánh), áo và hia bằng giấy, kèm tiền vàng. Một số nhà mua màu mũ áo theo năm âm lịch; nhiều nhà không theo, mua bộ nào thấy đẹp và gọn. Ở miền Nam, nhiều gia đình cúng ông Táo đơn giản hơn, không nhất thiết có bộ mũ áo đầy đủ.
Lễ thường làm trước giờ ngọ ngày 23, có nhà làm từ chiều 22 hoặc sáng sớm 23 để kịp đi làm. Sau khi hương cháy gần hết, gia đình khấn xin hoá, hạ đồ ông Táo xuống và hoá cùng tiền vàng. Bộ mũ áo này không để lại cho đến Tết; hoá ngay sau lễ là nếp phổ biến.
Nếu ở chung cư, mang đồ xuống khu hoá vàng của toà nhà. Ngày 23 tháng Chạp nhiều nhà cùng hoá, nên xuống sớm hoặc lùi muộn để tránh đông. Bộ mũ áo bằng giấy có khung nan nhỏ, cho vào lửa từ từ, đừng cho cả bộ một lúc.
Chọn và giữ cá chép từ lúc mua đến lúc thả
Mua cá khoẻ, cỡ vừa. Chọn cá bơi linh hoạt, vây không rách, thân không có vết loét. Cá cỡ nhỏ đến vừa dễ giữ trong chậu và dễ thích nghi khi thả. Không cần mua nhiều; nhiều nhà chỉ thả một đến ba con.
Đựng chậu nước sạch, đủ rộng. Cá chép cần nước và không khí. Một chậu nhựa có đủ nước để cá bơi và thở là tốt hơn túi nilon buộc chặt. Nếu phải để qua đêm, đặt chậu nơi mát, không để dưới nắng hay sát bếp.
Không để cá trên bàn thờ quá lâu. Nhiều nhà đặt chậu cá lên mâm cúng trong lúc khấn; làm xong nên mang cá xuống chỗ mát ngay. Cá ở trong chậu nhỏ dưới ánh đèn, khói hương nhiều giờ rất dễ yếu.
Thả trong ngày. Cá giữ trong chậu càng lâu càng yếu. Lên kế hoạch thả ngay sau lễ, hoặc trong buổi sáng cùng ngày.
Đi đường cẩn thận. Chậu cá đặt chắc trên xe, có nắp hoặc lưới để không sóng sánh đổ. Nếu đi xa, mang theo một ít nước dự phòng.
Thả ở đâu: chỗ nên và chỗ không nên
Chọn đúng chỗ thả là điều quyết định cá có sống được không và có gây hại gì không:
| Nơi | Có nên thả | Lý do |
|---|---|---|
| Ao, hồ nước ngọt tĩnh, sạch tương đối | Nên | Môi trường quen thuộc với cá chép |
| Sông nước chảy vừa, bờ thoải | Được, thả sát mép | Cá cần chỗ nước tĩnh để hồi lại |
| Hồ trong công viên có điểm thả bố trí | Nên, theo hướng dẫn tại chỗ | Nhiều nơi có người hỗ trợ và thu gom túi |
| Cống, rãnh, kênh nước thải | Không | Nước bẩn, cá chết nhanh |
| Bể nước, giếng, hồ cảnh nhỏ | Không | Không đủ chỗ sống, làm bẩn nước |
| Biển, đầm nước mặn, nước lợ | Không | Cá chép là cá nước ngọt |
Ở một số thành phố, những ngày quanh 23 tháng Chạp có các điểm thả cá do phường, ban quản lý hồ hoặc tình nguyện viên bố trí, kèm chỗ thu gom túi nilon và vàng mã. Nếu thấy, đó là chỗ thả tốt nhất.
Thả cá cho đúng cách
Thả cá là việc nhỏ nhưng làm vội thì cá chết ngay tại chỗ. Các bước nên làm:
- Tìm chỗ bờ thoải, có thể ngồi xuống gần mặt nước. Tránh chỗ đông người chen lấn, bờ trơn, lan can cao.
- Cầm chậu hoặc túi hạ sát mặt nước, nghiêng nhẹ để nước hồ vào từ từ cho cá quen nước mới.
- Để cá tự bơi ra. Không ném cá từ trên cầu, từ lan can cao hay từ xa xuống; cá rơi mạnh dễ choáng và chết.
- Mang chậu, túi về. Không thả túi nilon, không vứt chậu, không đổ vàng mã, tro, hương xuống hồ.
- Nếu có người lớn tuổi đi cùng, để họ ngồi thả, người trẻ đứng giữ. Bờ hồ ngày 23 thường trơn và đông.
Cảnh túi nilon, cá chết nổi trên mặt hồ sau ngày 23 là điều nhiều người không muốn thấy. Một hành động nhỏ là mang túi về giúp tập quán đẹp hơn rất nhiều.
Tiễn ông Táo ở chung cư và nhà thuê: làm gọn mà đủ
Ở căn hộ, bếp là nơi ông Táo được thờ theo tín ngưỡng dân gian, nhưng phần lớn căn hộ không có bàn thờ Táo riêng. Nhiều nhà đặt lễ ông Táo ngay trên bàn thờ gia tiên, hoặc đặt một mâm nhỏ ở bếp trong lúc khấn. Cả hai đều là cách làm phổ biến; không có quy định bắt buộc phải có ban thờ Táo riêng.
Lễ vật ở căn hộ nên gọn: hương, hoa, quả, chén nước, chén rượu, bộ mũ áo nhỏ và một ít tiền vàng. Khi thắp hương trong bếp, để xa bếp gas, máy hút mùi và rèm cửa; tắt bếp trong lúc khấn. Không đặt nến cháy cạnh bình gas hay ổ điện.
Phần hoá vàng mang xuống khu hoá của toà nhà. Ngày 23 tháng Chạp khu này thường đông, có toà nhà xếp lịch theo tầng hoặc theo giờ. Đọc thông báo của ban quản lý từ vài ngày trước. Phần cá chép, nếu nhà muốn thả, chuẩn bị chậu sẵn và đi thả ngay sau lễ.
Nhà thuê, phòng trọ thường không có bàn thờ. Một số người thuê vẫn làm lễ nhỏ trên một chiếc bàn sạch, có người chỉ thắp hương, khấn ngắn rồi hoá một ít ở chỗ chủ nhà cho phép. Lời khấn ông Táo cho người ở thuê có ở mục văn khấn của trang.
Vì sao lại là cá chép: hiểu tục để làm vừa phải
Trong tín ngưỡng dân gian miền Bắc, cá chép được hình dung là phương tiện đưa ông Táo về trời, gắn với hình ảnh quen thuộc "cá chép hoá rồng" trong văn hoá Á Đông. Ý nghĩa ấy làm cho việc thả cá mang màu sắc tiễn đưa, chứ không phải một nghi thức đổi lấy điều gì.
Ngày xưa, ở làng quê, nhà nào cũng có ao, thả cá ra ao làng là chuyện tự nhiên. Ở đô thị hôm nay, ao hồ ít, người đông, việc thả cá dồn vào vài hồ lớn trong một buổi sáng. Hoàn cảnh đổi thì cách làm cũng cần đổi theo: ít cá hơn, thả nhẹ tay hơn, không để rác lại.
Hiểu như vậy thì thấy số lượng không quan trọng. Một con cá được giữ khoẻ, thả đúng chỗ có ý nghĩa hơn cả chậu cá ngộp thở trên đường. Tập quán cũng không đòi hỏi cá phải đỏ, phải to hay phải mua ở chỗ nào; nhiều nhà dùng cá chép thường mua ngoài chợ.
Ở miền Nam, tục thả cá ít phổ biến hơn; nhiều gia đình chỉ cúng tiễn. Người miền Bắc vào Nam sinh sống có khi vẫn giữ thả cá, có khi bỏ. Cả hai đều bình thường. Điều gì làm cho ngày tiễn ông Táo nhẹ nhàng, sạch sẽ, an toàn thì đó là cách làm hợp lý cho nhà mình.
Phóng sinh rộng hơn ngày ông Táo: vài nguyên tắc
Ngoài ngày 23 tháng Chạp, nhiều người phóng sinh vào rằm, mùng một hoặc các dịp lễ chùa. Tinh thần của việc phóng sinh là trả sinh vật về môi trường sống, vì vậy cần đúng loài, đúng nơi. Chỉ thả loài bản địa, quen thuộc với vùng nước nơi thả; không thả loài lạ, loài nuôi cảnh nhập ngoại vì có thể lấn át loài bản địa, gây hại hệ sinh thái.
Cá mua để phóng sinh nên là cá từ chợ hoặc cơ sở nuôi, không mua cá vừa đánh bắt ở chính hồ đó. Thả cá đã nuôi trong bể chung với nhiều loại khác có thể mang mầm bệnh ra hồ; vì vậy chọn nơi bán sạch sẽ, cá khoẻ. Lượng thả cũng nên vừa phải: một hồ nhỏ nhận hàng trăm con cá trong một buổi sáng có thể thiếu ô xy, cá chết hàng loạt.
Không mua động vật hoang dã để phóng sinh. Chim, rùa, ếch, rắn bày bán ở cổng chùa thường bị bắt từ tự nhiên, nhốt chật, yếu; việc mua vô tình tạo ra cầu cho người bắt. Một số loài còn được pháp luật bảo vệ. Nếu muốn làm việc thiện với động vật, có nhiều cách khác như góp vào các nhóm cứu hộ, chăm sóc động vật bị bỏ rơi.
Rùa tai đỏ, cá dọn bể, một số loài cá cảnh nhập ngoại là những ví dụ thường được các nhà sinh học nhắc tới khi cảnh báo về việc thả bừa ra tự nhiên. Không chắc loài gì thì không thả.
An toàn ngày 23 tháng Chạp ở bờ hồ, bờ sông
Ngày tiễn ông Táo, các bờ hồ lớn ở thành phố rất đông. Vài lưu ý giúp ngày lễ không thành chuyện không vui:
- Không trèo qua lan can, không đứng mép kè trơn; bờ hồ mùa đông hay có rêu.
- Trẻ em luôn có người lớn nắm tay khi đến gần mép nước.
- Xe đỗ đúng chỗ, không dừng giữa đường để thả cá rồi đi.
- Không hoá vàng ở bờ hồ, gốc cây ven đường; hoá ở nhà hoặc khu hoá vàng.
- Không mua cá từ những người vớt lại cá vừa thả để bán tiếp; nếu thấy, có thể báo cho người quản lý hồ.
- Mang theo túi đựng rác của nhà mình: túi nilon đựng cá, vỏ chai nước, giấy gói hương; không để lại gì ở bờ hồ.
- Người lớn tuổi đi thả cá nên mặc ấm, đi giày đế bám; sáng sớm mùa đông bờ hồ lạnh và trơn.
Nếu không có thời gian ra hồ, một số gia đình gửi cá cho người thân hay hàng xóm thả hộ, hoặc chọn không mua cá. Việc tiễn ông Táo vẫn trọn vẹn với lễ cúng và lời khấn.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải thả cá chép ngày ông Táo không?
Không bắt buộc. Thả cá chép là tập quán phổ biến ở miền Bắc, gắn với hình ảnh cá chép đưa ông Táo về trời. Nhiều gia đình không thả cá, nhất là ở nơi không có ao hồ gần. Lễ tiễn ông Táo vẫn trọn vẹn với lễ cúng và lời khấn.
Mũ áo ông Táo năm nay mua màu gì?
Một số nhà mua màu mũ áo theo năm âm lịch, một số không theo. Không có quy định bắt buộc. Nếu nhà bạn có nếp chọn màu theo năm thì hỏi người lớn trong nhà; nếu không, chọn bộ gọn, giấy tốt, không nhiều nhựa và kim tuyến.
Thả cá chép ở hồ nhân tạo trong khu đô thị có được không?
Tuỳ hồ. Nhiều hồ khu đô thị có ban quản lý, có nơi cho thả, có nơi không. Xem biển hướng dẫn hoặc hỏi bảo vệ. Hồ quá nhỏ, nước tù hoặc có hệ lọc riêng thường không phù hợp để thả.
Cá mua về chết trước khi thả thì làm sao?
Đây là chuyện có thể xảy ra, không có ý nghĩa gì đáng lo. Bỏ cá chết theo rác thường hoặc chôn ở gốc cây trong vườn, rút kinh nghiệm lần sau giữ cá trong chậu rộng, nước sạch và thả sớm hơn.
Có thể thả cá vàng, cá cảnh thay cá chép không?
Không nên. Cá vàng, cá cảnh quen sống trong bể, thả ra hồ thường không sống lâu, một số loài còn có thể gây hại cho hệ sinh thái. Cá chép là loài quen thuộc với ao hồ nước ngọt nên được chọn từ lâu.
Nên làm gì với túi đựng cá sau khi thả?
Mang về và bỏ vào thùng rác. Nhiều điểm thả cá có thùng thu gom riêng. Không thả túi xuống hồ, không treo lên cành cây ven bờ. Đây là việc nhỏ nhất mà mỗi gia đình có thể làm để ngày lễ không để lại rác.