Trước khi đánh đồ đồng thờ, việc quan trọng nhất là nhận ra lớp hoàn thiện của từng món: đồng đánh bóng trần, đồng có phủ lớp sơn bóng trong suốt, đồng hun màu giả cổ, hay đồng mạ. Chỉ đồng đánh bóng trần mới nên đánh lại cho sáng; đồng phủ sơn chỉ lau rửa nhẹ; đồng hun giả cổ thì không đánh bóng vì sẽ mất màu; đồng mạ đánh mạnh sẽ lộ lớp kim loại khác bên dưới.
Những ngày giáp Tết, ở nhiều phố, ngõ có thợ đánh đồ đồng nhận đánh đỉnh, hạc, chân nến, mâm bồng; nhiều gia đình cũng tự đánh ở nhà. Bài này giúp bạn quyết định món nào nên đánh, tự làm hay thuê, chuẩn bị và kiểm giao nhận thế nào, và giữ an toàn khi dùng chất đánh đồng. Chọn mua đồ đồng mới và phân biệt hợp kim là những chuyên đề khác; ở đây chỉ bàn đồ đồng thờ đã có trên bàn thờ nhà mình.
Nhận lớp hoàn thiện trước khi đánh
Nhìn kỹ dưới ánh sáng tự nhiên, sờ tay và xem chỗ khuất ở đáy, trong lòng đồ đồng. Bảng dưới là các dấu hiệu thường gặp:
| Lớp hoàn thiện | Dấu hiệu nhận biết | Có nên đánh bóng | Cách làm sạch |
|---|---|---|---|
| Đồng đánh bóng trần | Ánh kim vàng khi mới, xỉn sẫm dần không đều, sờ có cảm giác kim loại | Có | Đánh bằng chất đánh đồng hoặc thuê thợ |
| Đồng phủ sơn bóng trong | Bề mặt bóng đều như có lớp màng, chỗ trầy thấy mép lớp màng, ít xỉn | Không | Lau khăn mềm, nước pha xà phòng loãng, lau khô |
| Đồng hun giả cổ | Màu nâu, đen, xanh rêu cố ý, chỗ nổi sáng hơn chỗ chìm | Không | Phủi bụi, lau khô; không chà |
| Đồng mạ (vàng, bạc, crôm) | Màu rất đều, ánh lạnh hoặc quá vàng, chỗ mòn lộ màu khác | Không đánh mạnh | Lau khăn mềm; mạ bong thì nhờ thợ mạ lại |
| Đồng thếp vàng | Ánh vàng ấm, có thể thấy mép miếng thếp | Không | Chỉ phủi bằng chổi lông |
Nếu không chắc, thử ở một chỗ khuất như đáy chân nến: lau nhẹ bằng một ít chất đánh đồng trên khăn trắng. Khăn đen nhanh, chỗ thử sáng lên là đồng trần; khăn không đổi màu, chỗ thử mờ đi là có lớp phủ, dừng ngay.
Vì sao đồ đồng thờ xỉn và có nên để nguyên
Đồng là hợp kim có đồng đỏ làm chính, khi tiếp xúc với không khí, hơi ẩm, khói hương sẽ hình thành lớp ô xít sẫm màu trên bề mặt. Lớp này làm đồ đồng xỉn đi, nhưng cũng bảo vệ phần kim loại bên dưới. Đồ đồng trên bàn thờ chịu khói hương hằng ngày, hơi nóng của nến, tay chạm khi lau, nên xỉn không đều: chỗ gần bát hương sẫm hơn, chỗ hay chạm tay loang.
Có gia đình thích đồ đồng sáng vàng mỗi dịp Tết và đánh lại hằng năm; có gia đình thích vẻ trầm của đồ đồng đã lên màu theo năm tháng, chỉ lau bụi. Cả hai đều là lựa chọn bình thường. Cần biết rằng mỗi lần đánh bóng là một lần mài đi một lớp mỏng bề mặt; đánh mạnh mỗi năm trong nhiều năm sẽ làm mờ dần những nét hoa văn nông.
Vì thế, với đồ đồng có hoa văn chạm tinh, đồ đồng lâu năm có giá trị tinh thần, nhiều người chọn đánh nhẹ hoặc vài năm mới đánh một lần. Đồ đồng cổ có giá trị sưu tầm thì không nên đánh bóng, vì lớp màu thời gian là một phần giá trị của chúng; đó là chuyên đề riêng của đồ cổ.
Tự đánh đồ đồng ở nhà: các bước an toàn
Với vài món nhỏ, đồng đánh bóng trần, xỉn nhẹ, gia đình có thể tự làm. Chuẩn bị chỗ thoáng, có nước, và làm theo thứ tự:
- Tháo rời các phần của đồ đồng (nắp, thân, chân đỉnh; đế và thân chân nến), đánh dấu để lắp lại đúng.
- Rửa sạch bụi, sáp nến, tàn hương bằng nước ấm pha xà phòng loãng, dùng bàn chải mềm cho kẽ hoa văn; lau khô.
- Đọc kỹ hướng dẫn trên chai chất đánh đồng mua sẵn: cách dùng, thời gian để, cách rửa, lưu ý an toàn.
- Đeo găng tay cao su, làm ở nơi thoáng gió, tốt nhất ngoài sân hoặc ban công mở; không làm trong bếp gần thức ăn.
- Thoa một lượng nhỏ, đánh theo một chiều bằng khăn mềm, không chà bằng giấy ráp, bùi nhùi thép.
- Rửa lại bằng nước sạch theo hướng dẫn, lau thật khô, kể cả trong lòng và kẽ hoa văn để không đọng vết.
- Lắp lại, đặt lên bàn thờ khi đã khô hẳn.
Một số cách làm dân gian như chanh với muối, giấm với bột mì có thể làm sáng đồng trần nhờ tính axit nhẹ; nếu dùng, cũng phải rửa sạch, lau khô ngay, vì axit còn sót lại sẽ làm đồng xỉn loang nhanh hơn. Không dùng các cách này trên đồng phủ sơn, đồng hun, đồng mạ.
An toàn hoá chất khi đánh đồng: những điều không được bỏ qua
Nhiều chất đánh đồng, nước tẩy gỉ chứa axit hoặc dung môi. Dùng sai có thể gây bỏng da, hại mắt, khó thở. Giữ những nguyên tắc sau:
- Không trộn các loại chất đánh đồng, nước tẩy với nhau, kể cả với chất tẩy rửa gia dụng; trộn có thể sinh khí độc.
- Đeo găng tay, làm ở nơi thoáng; nếu có mùi hắc, cay mắt thì dừng, ra chỗ thoáng.
- Để xa tầm tay trẻ nhỏ và vật nuôi, đậy nắp ngay sau khi dùng, cất ở chỗ riêng, không đựng sang chai nước uống.
- Dính vào mắt, da thì rửa ngay bằng nhiều nước sạch và làm theo hướng dẫn trên nhãn; triệu chứng nặng thì đi khám.
- Không tự pha axit đậm đặc hay hoá chất công nghiệp để "đánh cho nhanh".
- Nước rửa sau khi đánh đồng không đổ vào chậu cây, ao cá; xả theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.
Nếu nhà có người bị hen, dị ứng, hoặc không có chỗ thoáng để làm, thuê thợ đánh là lựa chọn an toàn hơn tự làm.
Thuê thợ đánh đồ đồng: hỏi gì, kiểm gì
Nên đặt lịch với thợ sớm, khoảng giữa tháng Chạp, thay vì đợi những ngày 27, 28 Tết khi thợ quá tải và làm vội. Đánh xong sớm cũng cho gia đình thời gian kiểm, nhờ thợ làm lại chỗ chưa ưng trước khi bày biện Tết.
Thợ đánh đồ đồng thường dùng máy đánh bóng có đầu vải, đánh nhanh và sáng đều; nhiều thợ còn xử lý vết xỉn sâu bằng hoá chất. Máy đánh bóng làm sáng rất hiệu quả nhưng cũng mài mạnh, nên trước khi giao, hãy nói rõ món nào là đồng trần cần đánh sáng, món nào có lớp hun, lớp phủ không được đánh.
Những câu nên hỏi: đánh bằng máy hay bằng tay, có dùng hoá chất không, có phủ lớp chống xỉn sau khi đánh không, đánh tại chỗ hay mang đi, bao lâu thì xong. Thỏa thuận chi phí theo từng món hoặc cả bộ trước khi làm, để khỏi phát sinh. Không cần so giá thật ở đây; yếu tố làm giá chênh là số món, cỡ, độ xỉn và có phủ chống xỉn hay không.
Nếu thợ mang đi, chụp ảnh từng món trước khi giao, đếm số phần đã tháo, ghi lại. Khi nhận, kiểm đủ món, đủ phần, lắp thử, xem có vết trầy sâu, chỗ hoa văn bị mài mất, chỗ còn đọng hoá chất không. Nhiều gia đình không giao bát hương đồng cho thợ mà chỉ lau quanh tại chỗ, theo nếp kiêng xê dịch bát hương.
Sau khi đánh: giữ đồ đồng sáng lâu hơn
Đồ đồng vừa đánh xong rất dễ bị dấu vân tay, vì mồ hôi tay làm đồng xỉn loang ở đúng chỗ chạm. Khi đặt lại lên bàn thờ, cầm bằng khăn mềm hoặc găng vải; lau lại một lượt bằng khăn khô sạch.
Một số thợ phủ thêm lớp chống xỉn trong suốt sau khi đánh; lớp này giúp đồng giữ sáng lâu hơn, nhưng khi đã phủ thì lần sau không đánh bóng trực tiếp được nữa mà phải tẩy lớp phủ trước. Nên hỏi rõ thợ có phủ hay không, để năm sau biết cách xử lý.
Nếu nhà vừa đánh đồ đồng xong mà còn vài ngày nữa mới bày Tết, có thể bọc từng món trong túi vải hoặc giấy mềm, cất ở chỗ khô. Để trần trong phòng bụi bặm mấy ngày dọn dẹp cuối năm, đồ đồng sẽ bám bụi và hơi ẩm ngay, mất đi phần nào công đánh.
Trong năm, lau khô đồ đồng mỗi tuần bằng khăn mềm, đặc biệt trong mùa nồm; giữ khoảng cách giữa đồ đồng và bát hương để khói không bám dày; dùng hương ít khói. Đồ đồng được lau khô đều đặn sẽ xỉn chậm hơn nhiều, có khi hai ba năm mới cần đánh lại.
Đồ đồng trên bàn thờ: món nào nên, món nào không nên đánh
Đỉnh đồng, chân nến, mâm bồng đồng trần. Là những món hay được đánh nhất mỗi dịp cuối năm. Tháo rời để đánh, lắp lại đúng chiều hoa văn.
Đôi hạc đồng. Hạc thường có lớp hun hoặc nhiều hoa văn lông vũ nông; đánh mạnh dễ làm mờ chi tiết. Chỉ đánh nhẹ phần nổi hoặc giữ nguyên.
Bát hương đồng. Nhiều nhà kiêng xê dịch, không đem đi đánh; chỉ lau sạch quanh miệng và thân tại chỗ bằng khăn khô.
Tượng đồng. Tượng thờ bằng đồng nhiều lớp hoàn thiện khác nhau; không tự đánh mặt tượng. Cần làm sạch thì hỏi người bán hoặc thợ chuyên tượng.
Đồ đồng cổ, đồ đồng được truyền lại. Nên giữ lớp màu thời gian, chỉ lau bụi. Đánh bóng có thể làm mất dấu vết tuổi và giá trị tinh thần của món đồ.
Chuông, khánh đồng. Chuông, khánh nhỏ trên ban thờ thường có lớp hun hoặc để mộc; đánh bóng làm thay đổi cả màu lẫn tiếng ngân ở mức nhỏ. Phần lớn gia đình chỉ lau bụi, giữ nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ đồng có phủ sơn hay không trước khi đánh?
Thử ở chỗ khuất: lau nhẹ bằng một chút chất đánh đồng trên khăn trắng. Khăn đen nhanh, chỗ thử sáng lên là đồng trần. Khăn không đổi màu, chỗ thử mờ đi là có lớp phủ, nên dừng và chỉ lau rửa nhẹ.
Đồ đồng hun giả cổ có đánh bóng được không?
Không nên. Lớp hun là màu cố ý tạo ra bằng hoá chất hoặc nhiệt; đánh bóng sẽ làm mất màu, lộ đồng sáng loang lổ, rất khó làm lại cho đều. Chỉ phủi bụi bằng chổi lông và lau khô bằng khăn mềm.
Chanh và muối có đánh sạch đồ đồng không?
Với đồng trần, chanh và muối có thể làm sáng nhờ axit nhẹ, nhưng phải rửa sạch và lau khô ngay, nếu không đồng sẽ xỉn loang nhanh hơn. Không dùng trên đồng phủ sơn, đồng hun, đồng mạ.
Có nên đem bát hương đồng đi đánh không?
Nhiều gia đình kiêng xê dịch bát hương nên không đem đi đánh, chỉ lau quanh tại chỗ. Nếu nhà muốn đánh, hỏi người lớn trong họ để làm theo nếp nhà.
Thuê thợ đánh đồ đồng cần dặn những gì?
Dặn rõ món nào đồng trần cần đánh, món nào có lớp hun, phủ không được đánh; hỏi có dùng hoá chất, có phủ chống xỉn không; chụp ảnh, đếm số món và số phần đã tháo trước khi giao.
Đánh đồ đồng xong bao lâu thì xỉn lại?
Tuỳ khói hương, độ ẩm và việc lau chùi. Lau khô hằng tuần, giảm khói hương, có lớp chống xỉn thì có khi hai ba năm mới cần đánh lại; để bám khói, nồm ẩm thì vài tháng đã xỉn.