Chuyển bàn thờ khi chuyển nhà theo tập quán phổ biến gồm bốn việc: thắp hương xin phép ở nhà cũ, người chủ gia đình trực tiếp mang bát hương và ảnh thờ sang nhà mới, đồ thờ còn lại được đóng gói cẩn thận như đồ dễ vỡ, và bàn thờ ở nhà mới được lập lại, thắp hương ngay trong ngày về. Bàn thờ thường được ưu tiên chuyển và lập trước các đồ đạc khác, để khi cả nhà dọn về đã có chỗ thắp hương.
Lễ nhập trạch về nhà mới có trình tự và văn khấn riêng, thuộc chuyên mục lễ cúng theo dịp của trang; bài này đi vào phần việc tay chân và tập quán quanh chính cái bàn thờ: xin phép ở nhà cũ, ai bê bát hương, bọc gói thế nào, vận chuyển bàn thờ gỗ ra sao, lập lại ở nhà mới, và xử lý chỗ thờ cũ khi nhà cũ cho thuê hay bán. Chọn chỗ đặt bàn thờ ở nhà mới theo hướng là chuyên đề riêng.
Bàn thờ chuyển trước hay sau các đồ đạc khác
Theo nếp nhiều gia đình, bàn thờ và bát hương được chuyển sang nhà mới trước hoặc cùng lúc với những đồ đầu tiên, như nồi niêu, gạo, nước, thay vì để sau cùng. Ý nghĩa thường được giải thích là mời ông bà, tổ tiên về nhà mới trước khi con cháu dọn vào. Trên thực tế, việc này cũng giúp bàn thờ không bị chen lấn giữa đống thùng các tông, bàn ghế.
Cách làm hay gặp: lắp đặt bàn thờ (bàn gỗ, tủ thờ, kệ treo) ở nhà mới trước một hai ngày, lau dọn sạch; ngày chuyển nhà, người chủ gia đình mang bát hương, ảnh thờ từ nhà cũ sang, đặt lên bàn thờ, thắp hương; sau đó mới chuyển các đồ đạc khác. Nhiều nhà kết hợp ngay với lễ nhập trạch.
Nếu nhà mới chưa xong hẳn, còn thợ làm, bụi bặm, có thể lùi việc chuyển bát hương đến khi nhà đã sạch sẽ, có thể ở được. Bàn thờ ở nhà cũ vẫn giữ nguyên, thắp hương như thường cho đến ngày chuyển. Không nên chuyển bát hương sang rồi để nó nằm giữa công trường nhiều ngày.
Ở nhà cũ: xin phép và chuẩn bị
Trước ngày chuyển, ở nhà cũ có vài việc theo tập quán và vài việc thực tế cần làm:
- Bao sái nhẹ bàn thờ ở nhà cũ, rút bớt chân nhang để bát hương gọn, nhẹ, khi bê đỡ rơi tàn.
- Thắp hương, khấn xin bằng lời giản dị: gia đình chuyển đến nhà mới ở địa chỉ nào, xin phép rước bát hương, ảnh thờ đi theo.
- Chụp ảnh bố cục bàn thờ để lập lại giống như cũ ở nhà mới.
- Hạ đồ thờ theo thứ tự từ ngoài vào trong như khi bao sái; ảnh thờ, bài vị, bát hương hạ sau cùng.
- Bọc bát hương và ảnh thờ bằng vải sạch, thường là vải đỏ; nhiều nhà buộc nhẹ miệng bát hương bằng vải để tro không đổ.
- Đóng gói đồ thờ còn lại riêng một thùng, ghi rõ để thợ chuyển nhà biết là đồ dễ vỡ.
Ngày giờ chuyển, nhiều gia đình chọn theo lịch; đó là nếp riêng, gia đình tự quyết. Điều thực tế là chọn lúc thời tiết thuận, có đủ người, không vội vàng.
Ai bê bát hương và đi đường thế nào
Người chủ gia đình. Theo tập quán phổ biến, bát hương do người chủ gia đình hoặc người giữ việc thờ cúng bê, ảnh thờ do vợ hoặc con trưởng ôm. Nhà có ông bà còn khoẻ thì ông bà có thể cầm, nhưng nếu đường xa, bát hương nặng, nên để người trẻ khoẻ đỡ.
Đi thẳng tới nhà mới. Nhiều nhà giữ nếp đi thẳng từ nhà cũ sang nhà mới, không ghé chỗ khác dọc đường. Thực tế, điều này cũng giúp bát hương ít bị xóc, ít nguy cơ rơi.
Phương tiện. Bát hương nhỏ có thể ôm khi đi ô tô; bát hương to, nặng, nhà ở xa thì đặt trong thùng có chèn, người ngồi cạnh giữ. Tránh chở bát hương bằng xe máy trong giờ đông đúc; nếu buộc phải đi xe máy, người ngồi sau ôm chắc, đi chậm.
Giữ tư thế đứng. Bát hương, ảnh thờ giữ ở tư thế đứng, miệng bát hương hướng lên, không đặt nằm, không đặt dưới chân, không chất đồ khác lên trên.
Đóng gói đồ thờ cho thợ chuyển nhà
Đồ thờ là nhóm đồ dễ vỡ, có giá trị tinh thần cao, nên đóng gói riêng, không để lẫn với đồ bếp hay sách vở:
- Chân nến, đỉnh đồng tháo rời các phần (nắp, thân, chân), bọc từng phần bằng giấy báo hoặc màng xốp, đánh dấu để lắp lại.
- Lọ hoa, mâm bồng, chén sứ bọc riêng từng món, chèn kín khe trong thùng; đáy thùng lót một lớp vải hoặc xốp.
- Tượng bọc vải, đặt đứng trong thùng có chèn bốn phía; các phần rời như hào quang, đao, cành liễu bọc riêng, để cùng thùng.
- Đèn thờ điện tháo bóng, cuộn dây gọn, bọc riêng.
- Thùng ghi rõ "đồ thờ, dễ vỡ, để đứng", không xếp đồ nặng lên trên.
- Kiểm đếm số món trước khi đóng, đối chiếu khi mở ở nhà mới.
Nhiều gia đình không giao bát hương và ảnh thờ cho thợ chuyển nhà mà tự mang; các đồ thờ khác thì có thể giao cho thợ, miễn được đóng gói cẩn thận và dặn kỹ.
Vận chuyển bàn thờ gỗ, tủ thờ, bàn thờ treo
Bàn thờ gỗ, tủ thờ là đồ gỗ nặng, nhiều chi tiết chạm dễ gãy. Nên để thợ chuyển nhà có kinh nghiệm với đồ gỗ làm: tháo những phần tháo được như nóc khám, diềm chạm, chân; bọc các mặt chạm bằng chăn hoặc xốp; khiêng chứ không kéo lê trên sàn. Bàn thờ sơn son thếp vàng cần bọc kỹ hơn, vì lớp thếp trầy xước rất khó sửa.
Bàn thờ treo trong căn hộ thường được tháo khỏi tường. Nếu chuyển sang nhà mới, cần bắt vít lại trên tường phù hợp, và giá đỡ cũ có thể không hợp với tường mới; việc chọn tường và bắt vít bàn thờ treo là chuyên đề riêng. Nhiều nhà nhân dịp chuyển nhà thay bàn thờ mới hợp với không gian mới, giữ lại bát hương, ảnh thờ, đồ thờ.
Khi đặt bàn thờ ở nhà mới, kiểm mặt bàn thăng bằng, chân không cập kênh; với tủ thờ cao, cân nhắc neo vào tường để tránh đổ, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Lau sạch bụi đường, để bàn thờ khô hẳn trước khi đặt đồ.
Chuyển đến căn hộ chung cư: thang máy, giờ giấc và ban quản lý
Chuyển vào chung cư có những ràng buộc riêng mà nhà phố không có: phải đăng ký với ban quản lý, dùng thang máy chở hàng vào khung giờ quy định, có khi phải bọc vách thang máy. Bàn thờ gỗ cỡ lớn, tủ thờ cao cần đo trước kích thước cửa thang máy, cửa căn hộ, góc hành lang; nhiều gia đình đã phải tháo nóc khám ngay ở sảnh vì không lọt cửa.
Nếu gia đình muốn mang bát hương lên trước theo giờ đã chọn, hãy nói với ban quản lý và đơn vị chuyển nhà để sắp xếp: người chủ gia đình ôm bát hương đi thang máy chở người lên trước, đồ thờ và bàn thờ theo thang hàng sau. Không mang bát hương còn tro nóng, hương đang cháy vào thang máy.
Ở chung cư, lễ nhập trạch và việc thắp hương ngày đầu nên làm gọn: thắp ít hương, mở cửa thông gió, không hoá vàng trong căn hộ hay hành lang mà hỏi ban quản lý chỗ hoá vàng chung nếu có. Đầu báo khói trong căn hộ mới thường rất nhạy; đứng xa đầu báo khi thắp hương.
Lập lại bàn thờ ở nhà mới
Khi bàn thờ đã đặt vững, lau sạch, người chủ gia đình đặt bát hương, ảnh thờ trước, theo đúng bố cục cũ trong ảnh đã chụp, rồi lần lượt đặt đèn, chân nến, lọ hoa, mâm bồng, chén nước. Thắp hương báo đã về nhà mới, dâng hoa, quả, nước sạch. Phần lễ nhập trạch với văn khấn và đồ lễ đầy đủ, nếu gia đình làm, theo trình tự riêng ở chuyên mục lễ cúng theo dịp.
Có gia đình nhân dịp chuyển nhà thay bát hương mới, có gia đình giữ bát hương cũ. Việc bốc bát hương mới và xử lý bát hương cũ có nghi thức riêng, nên hỏi người lớn trong họ trước khi quyết. Nếu chưa quyết được, cứ mang bát hương cũ sang trước, để việc thay bát hương vào một dịp khác cho thong thả.
Những ngày đầu ở nhà mới, giữ nếp thắp hương, thay nước như ở nhà cũ. Quan sát chỗ đặt mới: khói hương có đọng trần không, nắng chiều có chiếu thẳng vào ảnh thờ không, đèn có đủ ổ cắm an toàn không, để điều chỉnh sớm.
Chỗ thờ ở nhà cũ: khi bán, cho thuê hoặc vẫn để người thân ở
Nhà cũ bán hoặc cho thuê. Sau khi chuyển hết đồ thờ, nhiều gia đình thắp hương lần cuối ở chỗ đặt bàn thờ cũ, rồi lau dọn sạch, trả lại không gian. Có nhà để lại một nén hương báo đã chuyển đi; đây là nếp riêng.
Nhà cũ còn người thân ở. Nếu bố mẹ, anh em vẫn ở nhà cũ và giữ bàn thờ chính, thì người chuyển đi không mang bát hương gia tiên theo mà có thể lập góc thờ vọng ở nhà mới. Việc này nên bàn trong nhà để không ai phật lòng.
Bàn thờ Thần Tài, bàn thờ Phật. Các bàn thờ khác trong nhà cũng chuyển theo trình tự tương tự, mỗi nơi thờ thắp hương xin riêng. Bàn thờ Thần Tài của cửa hàng có cách xử lý riêng khi chuyển cửa hàng.
Đồ thờ cũ không mang theo. Bàn thờ cũ, đồ thờ cũ không dùng nữa thì xử lý theo tập quán như gửi chùa, cho người cần, hoặc hoá đồ gỗ ở nơi an toàn; không vứt lẫn rác sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển nhà thì chuyển bàn thờ trước hay sau?
Theo nếp nhiều gia đình, bàn thờ và bát hương được chuyển trước hoặc cùng những đồ đầu tiên. Thường lắp bàn thờ ở nhà mới trước một hai ngày, ngày chuyển mang bát hương, ảnh thờ sang, thắp hương rồi mới chuyển đồ khác.
Ai là người bê bát hương khi chuyển nhà?
Theo tập quán, người chủ gia đình hoặc người giữ việc thờ cúng bê bát hương, người khác ôm ảnh thờ. Nếu bát hương nặng, đường xa, để người trẻ khoẻ đỡ cho an toàn.
Có cần thay bát hương mới khi chuyển nhà không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình giữ bát hương cũ mang sang, có gia đình nhân dịp này thay mới. Việc bốc bát hương mới có nghi thức riêng, nên hỏi người lớn trong họ trước.
Đồ thờ có giao cho thợ chuyển nhà được không?
Được, với các đồ như chân nến, lọ hoa, mâm bồng, đèn, miễn được đóng gói riêng, ghi rõ dễ vỡ. Bát hương và ảnh thờ thì nhiều gia đình tự mang theo.
Nhà mới còn đang sửa thì có chuyển bát hương trước không?
Nên đợi nhà sạch sẽ, ở được rồi mới chuyển bát hương; bàn thờ ở nhà cũ vẫn thắp hương như thường đến ngày chuyển, tránh để bát hương giữa bụi bặm công trình nhiều ngày.