Mùa nồm, khi độ ẩm không khí lên rất cao và hơi nước đọng trên tường, sàn, đồ đạc, bàn thờ là một trong những chỗ bị ảnh hưởng nặng nhất trong nhà: gỗ lên mốc trắng ở kẽ chạm, ảnh thờ ố vàng và mốc dưới kính, hương ẩm khó cháy, tro trong bát hương đóng cục, đồ đồng nổi vệt xanh. Phần lớn những chuyện này phòng được bằng ba việc: kiểm soát cửa và độ ẩm phòng thờ, lau khô thay vì lau ướt, và cất đồ tiêu hao như hương, nến, giấy tiền đúng cách.
Nồm ẩm là chuyện quen thuộc của các tỉnh phía Bắc vào khoảng cuối đông, đầu xuân; nhà ống có phòng thờ ở tầng trên cùng, ít nắng, đóng kín cả tuần là nơi chịu trận nhiều nhất. Bài này đi theo từng món trên bàn thờ: bàn gỗ, ảnh thờ, đồ đồng, đồ sứ, bát hương, hương nến và giấy tiền, kèm cách phát hiện mối mọt sớm, vốn hay bùng lên sau mùa ẩm.
Vì sao phòng thờ hay bị nồm nặng hơn các phòng khác
Hiện tượng nồm xảy ra khi không khí ấm, ẩm tràn về trong lúc tường, sàn, đồ đạc còn lạnh sau những ngày rét; hơi nước gặp bề mặt lạnh thì đọng lại thành nước. Phòng thờ ở tầng trên cùng nhà ống thường đóng cửa nhiều ngày, ít người qua lại, ít đồ điện toả nhiệt, nên bề mặt lạnh lâu hơn và hơi nước đọng lâu hơn các phòng sinh hoạt.
Bàn thờ gỗ, ảnh thờ giấy, hương làm từ bột gỗ, giấy tiền đều là vật liệu hút ẩm. Khi độ ẩm cao kéo dài nhiều ngày, chúng ngấm nước dần, tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển. Mốc thường bắt đầu ở những chỗ khuất, ít không khí lưu thông: mặt sau ảnh thờ, kẽ chạm bàn thờ, đáy tủ thờ, góc sát tường.
Hiểu cơ chế này giúp làm đúng: vấn đề không nằm ở bụi bẩn mà ở hơi nước. Lau bàn thờ bằng khăn ướt trong mùa nồm chỉ thêm nước vào chỗ đã ẩm. Việc cần làm là giảm hơi nước trong phòng và giữ bề mặt khô.
Đóng cửa, mở cửa và hút ẩm cho phòng thờ
Đóng cửa những ngày nồm. Khi trời nồm, không khí bên ngoài ẩm hơn trong nhà; mở cửa sổ lúc này là đưa thêm hơi nước vào. Đóng kín cửa phòng thờ những ngày sàn, tường đổ mồ hôi.
Mở cửa khi trời hanh trở lại. Khi gió bấc về, trời khô, mở hết cửa phòng thờ vài giờ để không khí khô lưu thông, đẩy hơi ẩm còn đọng ra ngoài. Đây cũng là lúc lau khô toàn bộ bàn thờ.
Máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô. Phòng thờ có điều hoà thì bật chế độ hút ẩm vài giờ mỗi ngày nồm. Máy hút ẩm di động đặt trong phòng thờ, đóng cửa, cũng hiệu quả; nhớ đổ nước trong bình chứa và đặt máy cách xa bàn thờ, không gần nến, hương.
Gói hút ẩm trong tủ thờ. Tủ thờ có ngăn kéo, cánh cửa thì đặt vài gói hút ẩm silica hoặc hộp hút ẩm dạng hạt trong ngăn, nơi cất hương, nến, sổ giỗ, ảnh dự phòng. Thay gói khi hạt đổi màu hoặc hộp đầy nước.
Không dùng than, lò sưởi lửa trần. Một số nhà đốt than hoặc dùng lò sưởi lửa trần để hong khô phòng; trong phòng kín, việc này có nguy cơ ngộ độc khí và cháy. Dùng thiết bị điện có chế độ an toàn, đặt xa bàn thờ.
Bàn thờ gỗ: lau khô, xử lý mốc trắng, để ý chỗ phồng sơn
Trong mùa nồm, lau bàn thờ gỗ chỉ bằng khăn khô mềm, mỗi ngày hoặc cách ngày một lần ở những chỗ thấy hơi nước đọng. Bàn thờ sơn PU, sơn bóng thì hơi nước đọng thành giọt trên mặt sơn, lau khô là xong; bàn thờ gỗ mộc, sơn son thếp vàng thì hơi nước ngấm vào, phải chờ trời khô mới hết hẳn.
Mốc trắng hay xuất hiện ở kẽ chạm, mặt sau, đáy tủ thờ. Khi trời đã khô, dùng chổi lông hoặc bàn chải mềm chải sạch lớp mốc, lau lại bằng khăn khô; nếu mốc bám dai trên gỗ mộc, có thể lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm thấm cồn loãng rồi để khô thoáng, thử trước ở chỗ khuất. Không dùng nước tẩy có chất oxy hoá mạnh trên bàn thờ sơn, thếp.
Để ý những chỗ sơn phồng, bong vảy, mặt gỗ trương lên sau mùa nồm. Đây là dấu hiệu nước đã vào dưới lớp sơn; để lâu, lớp sơn bong rộng hơn. Ghi lại và nhờ thợ xử lý khi trời khô, trước dịp bao sái cuối năm.
Ảnh thờ: chỗ hỏng nhanh nhất và khó cứu nhất
Ảnh thờ in trên giấy ảnh, lồng khung kính là thứ chịu nồm kém nhất trên bàn thờ. Hơi ẩm lọt vào giữa kính và ảnh, đọng thành mảng mờ; lâu ngày ảnh dính vào kính, nổi chấm mốc, phai màu. Khi đã dính kính, gỡ ra thường làm rách lớp mặt ảnh.
Cách phòng: chọn khung có lưng kín, kính cách ảnh một lớp viền mỏng thay vì ép sát; lau mặt kính bằng khăn khô hằng ngày trong mùa nồm; mở lưng khung kiểm tra mỗi năm một lần vào lúc trời khô. Ảnh in kiểu ép nhựa, in trên sứ, in trên kim loại chịu ẩm tốt hơn nhiều so với giấy ảnh trong khung kính.
Việc quan trọng nhất là có bản gốc. Quét ảnh gốc bằng máy quét độ phân giải cao, lưu ở vài nơi khác nhau trong gia đình. Khi ảnh trên bàn thờ hỏng, chỉ cần in lại từ bản lưu, thay vì phải nhờ phục chế một tấm ảnh đã mốc. Việc này đặc biệt cần với ảnh ông bà chỉ còn duy nhất một bản.
Hương, nến, giấy tiền và bát hương trong mùa ẩm
Đồ tiêu hao trên bàn thờ hút ẩm rất nhanh. Vài cách cất giữ đơn giản giúp không phải bỏ đi cả bó hương, cả xấp giấy tiền:
- Hương cất trong hộp kín hoặc túi nilon buộc chặt, có gói hút ẩm, để ở ngăn tủ khô. Hương đã ẩm cháy chập chờn, khói nhiều, dễ tắt; phơi chỗ thoáng vài giờ khi trời khô trước khi dùng.
- Nến cất ở chỗ mát, khô. Bấc nến ẩm khó bắt lửa, cháy lép bép; nến để ở chỗ ẩm cũng dễ bám mốc trên bề mặt.
- Giấy tiền, vàng mã mua vừa đủ cho từng dịp, không trữ nhiều trong mùa nồm; cất trong túi kín, xa sàn.
- Bát hương: tro trong bát hút ẩm, đóng cục, hương cắm vào dễ đổ. Không đổ nước hay lau ướt trong lòng bát; chờ trời khô, dùng que nhỏ xới nhẹ lớp tro mặt cho tơi.
- Hoa trên bàn thờ mùa nồm nhanh úng, nước lọ hoa nhanh hôi. Thay nước lọ hoa thường xuyên hơn, cắt bớt cành úng.
Những ngày quá ẩm, có thể dùng đèn thờ điện thay nến, và thắp ít hương hơn; hương ẩm cháy nhiều khói, khói đọng lại trong phòng kín càng làm đồ thờ nhanh ám.
Đồ đồng, đồ sứ sau mùa nồm
Đồ đồng trên bàn thờ sau mùa nồm hay nổi những vệt xỉn sẫm, đôi khi có chấm xanh ở chỗ khuất. Đây là phản ứng bình thường của kim loại với hơi ẩm. Lau khô thường xuyên trong mùa nồm giảm hẳn hiện tượng này; vệt đã nổi thì để dành đến dịp đánh đồ đồng cuối năm, không cần xử lý vội bằng hoá chất.
Đồ sứ, gốm men ít bị ảnh hưởng, nhưng đáy lọ hoa, đáy bát hương sứ có phần không phủ men hay hút ẩm, để lại vết loang trên mặt bàn gỗ. Lót một miếng đệm mỏng dưới đáy, hoặc nhấc đồ lên lau khô mặt bàn bên dưới mỗi tuần.
Tượng gỗ, tượng composite trên bàn thờ cũng cần lau khô như bàn thờ. Tượng gỗ mộc dễ lên mốc ở kẽ nếp áo; dùng chổi lông khô chải nhẹ khi trời đã hanh. Không mang tượng ra phơi nắng gắt, vì gỗ co ngót đột ngột dễ nứt.
Khi sửa, làm mới phòng thờ: giảm nồm từ gốc
Nếu gia đình có dịp sửa nhà hay làm mới phòng thờ, có vài việc nhỏ giúp giảm hẳn chuyện nồm ẩm về sau. Thứ nhất là thông gió: phòng thờ cần có cửa sổ hoặc ô thoáng để không khí lưu thông những ngày khô; phòng thờ kín bốn bề chỉ có một cửa ra vào là phòng giữ ẩm lâu nhất.
Thứ hai là vật liệu: sơn tường chống thấm, chống nấm mốc ở phòng thờ tầng trên cùng; sàn gạch có lớp chống thấm phía dưới. Bàn thờ, tủ thờ kê cách tường vài phân thay vì áp sát, để không khí lưu thông phía sau và hơi ẩm từ tường không ngấm thẳng vào gỗ.
Thứ ba là chân bàn thờ: đặt trên đế cao hoặc chân có miếng kê nhựa, cao su để gỗ không chạm trực tiếp xuống sàn ẩm, cũng là cách hạn chế mối từ sàn lên. Những việc này rẻ khi làm lúc sửa nhà, nhưng tốn công nếu làm sau khi đã kê bàn thờ xong. Chọn đặt phòng thờ ở đâu trong nhà là chuyên đề khác, ở đây chỉ bàn chuyện chống ẩm.
Sau mùa nồm: kiểm mối mọt và làm khô toàn bộ
Mối thường hoạt động mạnh trong và sau mùa ẩm. Khi trời đã khô ráo trở lại, dành một buổi kiểm toàn bộ bàn thờ:
- Nhìn chân bàn thờ, chân tủ thờ sát sàn và tường: đường đất mịn chạy dọc là dấu hiệu mối.
- Gõ nhẹ các mặt gỗ: tiếng bộp rỗng ở một chỗ có thể là gỗ đã bị ăn bên trong.
- Tìm bột gỗ mịn dưới chân bàn, đáy ngăn kéo, quanh tượng gỗ: dấu hiệu mọt.
- Mở hết cánh tủ, ngăn kéo, để thông thoáng vài giờ; phơi khăn phủ, rèm, đồ vải.
- Lau khô toàn bộ, ghi lại chỗ sơn phồng, ảnh ố để xử lý.
Phát hiện mối thì nhờ dịch vụ xử lý mối có chuyên môn, không tự xịt hoá chất lên bàn thờ, đồ thờ; hoá chất diệt mối cần được dùng đúng cách để an toàn cho người trong nhà. Mối ở bàn thờ thường đến từ tường, sàn, nên phải xử lý nguồn chứ không chỉ cái bàn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nồm có nên mở cửa phòng thờ cho thoáng không?
Những ngày nồm, không khí ngoài ẩm hơn trong nhà, nên đóng cửa. Khi trời hanh khô trở lại, mở hết cửa vài giờ để đẩy hơi ẩm ra. Có điều hoà thì bật chế độ hút ẩm.
Ảnh thờ bị mốc dưới kính có cứu được không?
Tuỳ mức độ. Mốc nhẹ chưa dính kính có thể nhờ tiệm phục chế ảnh làm sạch. Ảnh đã dính kính thì gỡ ra dễ rách. Cách chắc nhất là quét lưu bản gốc từ sớm để in lại khi cần.
Hương bị ẩm có thắp được không?
Thắp được nhưng cháy chập chờn, nhiều khói, dễ tắt. Phơi chỗ thoáng vài giờ khi trời khô rồi dùng. Cất hương trong hộp kín có gói hút ẩm để tránh lặp lại.
Bàn thờ gỗ bị mốc trắng lau bằng gì?
Chờ trời khô, chải sạch bằng chổi lông hoặc bàn chải mềm, lau lại khăn khô. Gỗ mộc mốc dai có thể lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm thấm cồn loãng, thử ở chỗ khuất trước. Bàn thờ sơn, thếp thì chỉ dùng khăn khô.
Có nên đặt máy hút ẩm trong phòng thờ không?
Có thể, nhất là phòng thờ tầng trên cùng đóng kín. Đặt máy cách bàn thờ một khoảng, xa nến và hương, đổ nước bình chứa thường xuyên, tắt máy khi đi vắng lâu nếu không có chế độ tự ngắt.