Khi trong nhà có người mất, theo tập quán phổ biến, gia đình lập một bàn thờ riêng cho người mới mất, đặt gần hoặc phía trước bàn thờ gia tiên, có ảnh, bát hương riêng, đèn, hoa; nhiều nhà che ban Phật, bàn thờ Thần Tài trong thời gian lo tang; cúng cơm hằng ngày thường đến 49 ngày, rồi đến khi hết tang mới làm lễ đưa bát hương người mất vào thờ chung ở bàn thờ gia tiên. Mỗi vùng, mỗi tín ngưỡng, mỗi dòng họ có cách làm khác nhau; những gì viết ở đây là phần phổ biến để gia đình có điểm tựa trong những ngày bối rối.
Bài này không bàn chi tiết nghi lễ tang ma, vốn do người lo việc trong họ, nhà chùa hoặc người làm lễ đảm nhận. Bài chỉ tập trung vào chuyện bàn thờ: lập bàn thờ người mới mất ra sao, xử lý các bàn thờ sẵn có thế nào, việc hằng ngày trong những tuần đầu, an toàn khi hương đèn cháy nhiều ngày đêm, và việc gộp bàn thờ khi hết tang. Gia đình đang có tang, xin chia buồn; mọi điều dưới đây chỉ là gợi ý, ý kiến người lớn trong họ vẫn là quan trọng nhất.
Lập bàn thờ cho người mới mất
Bàn thờ người mới mất thường được lập ngay sau tang lễ, khi gia đình đưa ảnh và bát hương từ nơi làm lễ về nhà. Trình tự hay gặp:
- Chọn chỗ đặt: nhiều nhà đặt một bàn nhỏ phía trước hoặc bên cạnh bàn thờ gia tiên, thấp hơn bàn thờ gia tiên; nhà chật đặt ở một góc phòng khách trang trọng.
- Phủ khăn: thường là khăn trắng hoặc khăn màu nhã, tuỳ nếp vùng miền.
- Đặt ảnh thờ của người mất ở phía sau, chính giữa; một số nơi đặt kèm bài vị hoặc linh vị theo nghi lễ đã làm.
- Đặt bát hương riêng cho người mới mất trước ảnh; không cắm chung vào bát hương gia tiên trong thời gian này.
- Thêm đèn, lọ hoa, chén nước, đĩa quả; nhiều nhà dùng hoa cúc trắng, hoa huệ.
- Chuẩn bị chỗ đặt mâm cơm nếu gia đình cúng cơm hằng ngày.
Với gia đình theo nghi lễ nhà chùa, nhiều nơi đặt thêm bài vị, kinh sách theo hướng dẫn của sư; gia đình theo tín ngưỡng khác có cách lập riêng. Hãy hỏi người đã chủ trì tang lễ trước khi lập để làm cho nhất quán với nghi lễ đã làm.
Các bàn thờ sẵn có trong nhà: che hay để nguyên
Một nếp được nhiều gia đình nhắc tới là che ban Phật và bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa trong những ngày lo tang, thường bằng một tấm vải hoặc giấy đỏ phủ hờ phía trước; khi qua thời gian tang nhất định, thường là sau 49 ngày hoặc 100 ngày tuỳ nhà, thì mở ra. Cách giải thích phổ biến là để những nơi thờ tự này không bị ảnh hưởng bởi việc tang.
Với bàn thờ gia tiên, nếp khác nhau nhiều hơn: có nhà để nguyên, vẫn thắp hương báo việc tang cho ông bà; có nhà che hờ trong vài ngày tang lễ; có nhà chỉ lùi bàn thờ người mới mất ra phía trước. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều cần là cả nhà thống nhất theo ý người lớn trong họ.
Khi che, dùng vải sạch, nhẹ, không phủ trùm lên đèn, nến đang cháy. Tắt nến, dùng đèn thờ điện nhỏ nếu muốn giữ ánh sáng. Che bằng giấy thì để giấy cách xa bát hương; giấy đỏ cạnh hương nhiều ngày là nguy cơ cháy.
Những tuần đầu: việc hằng ngày ở bàn thờ người mới mất
Thắp hương, giữ đèn. Nhiều gia đình giữ hương đèn liên tục trong những ngày đầu. Đây cũng là lúc dễ xảy ra cháy nhất do người nhà mệt mỏi, thức khuya. Nên dùng đèn thờ điện giữ sáng, chỉ thắp hương khi có người ngồi trông.
Cúng cơm. Theo tập quán phổ biến, gia đình cúng cơm hằng ngày cho người mới mất, thường đến tròn 49 ngày; có nhà cúng đến 100 ngày. Mâm cơm giản dị, thường là những món người mất ưa thích; cách nấu, bày mâm là chuyên đề riêng.
Thay hoa, nước. Hoa trên bàn thờ tang thay khi héo, nước lọ hoa thay thường xuyên để không bốc mùi. Chén nước thay mỗi ngày.
Các mốc lễ. Nhiều nhà làm lễ cúng tuần (mỗi bảy ngày), lễ 49 ngày, lễ 100 ngày, giỗ đầu và giỗ hết. Lịch các mốc và nghi lễ từng mốc nên hỏi nhà chùa hoặc người lo việc trong họ.
An toàn khi hương đèn cháy nhiều ngày đêm
Trong những ngày tang, nhà đông người qua lại, nhiều hương, nến, vòng hoa, phong bì, giấy tờ, và người nhà thường thiếu ngủ. Đây là hoàn cảnh dễ xảy ra sự cố cháy nhất trong năm của một gia đình. Cử một người trong họ chịu trách nhiệm riêng việc trông hương đèn là cách được nhiều nhà áp dụng.
Những việc cụ thể: dùng đèn thờ điện để giữ sáng qua đêm thay nến; nếu dùng nến, đặt trên đĩa sứ hoặc chân nến vững, xa vòng hoa, khăn, rèm; không để hương cháy khi không ai ngồi ở phòng đó; rút chân nhang khi bát hương đầy nhanh vì thắp liên tục; không hoá vàng trong nhà, ban công, hành lang chung cư.
Vòng hoa, lẵng hoa viếng nên đặt ở ngoài sân hoặc gian ngoài, không xếp sát bàn thờ có lửa. Hoa héo thì dọn đi, vì hoa khô cháy rất nhanh. Ở chung cư, báo ban quản lý toà nhà về việc tang để được hướng dẫn về chỗ đặt hoa, giờ giấc và việc hoá vàng.
Khách đến thắp hương tại nhà: sắp xếp cho thuận và gọn
Sau tang lễ, trong những tuần đầu, họ hàng, bạn bè, đồng nghiệp thường đến nhà thắp hương. Sắp xếp bàn thờ cho thuận giúp gia đình đỡ vất vả: để sẵn một ống hương, bật lửa ở chỗ dễ lấy nhưng xa bát hương; một chiếc đĩa sạch để khách đặt lễ mang theo; một chỗ để khách đứng vái mà không chen vào lối đi.
Phong bì, lễ vật khách gửi nên được người nhà nhận và cất ngay, không để chồng trên bàn thờ; ghi lại tên người gửi để sau này cảm ơn. Hoa khách mang đến cắm vào lọ hoặc đặt ở gian ngoài, tránh để nhiều bó hoa bọc giấy nilon chồng trước bàn thờ.
Một người nhà nên ở gần bàn thờ khi có khách để đáp lễ và để ý hương: khách thắp xong, hương nhiều, bát hương chóng đầy; khói nhiều trong phòng kín thì mở thêm cửa. Hết giờ tiếp khách, thu gọn đồ, rút bớt chân nhang nếu cần, và để bàn thờ trở lại nếp thường.
Bàn thờ tang ở chung cư và nhà chật
Căn hộ chung cư thường chỉ có một bàn thờ gia tiên nhỏ, không có chỗ cho bàn thờ riêng. Nhiều gia đình dùng một chiếc bàn gỗ nhỏ hoặc kệ thấp đặt trước bàn thờ gia tiên, phủ khăn, đặt ảnh, bát hương người mất; sau thời gian tang thì dọn đi. Có nhà gửi bát hương, ảnh người mất ở chùa trong thời gian đầu theo hướng dẫn của nhà chùa.
Ở chung cư, nên hạn chế khói hương trong phòng kín: thắp ít nén, mở cửa thông gió, không thắp ngay dưới đầu báo khói. Việc cúng cơm hằng ngày có thể làm giản dị, một bát cơm, một quả trứng, một chén nước, tuỳ gia đình.
Gia đình ở nhà thuê nên báo chủ nhà về việc tang và việc lập bàn thờ tạm. Phần lớn chủ nhà thông cảm; điều cần là thống nhất trước về hương nến, hoá vàng, khách đến viếng, để tránh hiểu lầm trong những ngày vốn đã nặng nề.
Khi hết tang: đưa bát hương người mất vào bàn thờ gia tiên
Theo tập quán phổ biến, sau giỗ đầu và giỗ hết, nhiều nơi gọi là tiểu tường và đại tường, gia đình làm lễ hết tang; sau đó bát hương, ảnh thờ của người mất được đưa vào thờ chung ở bàn thờ gia tiên. Thời gian để tang và cách gọi các lễ khác nhau theo vùng: có nơi để tang khoảng hai năm, có nơi ba năm, có nơi rút ngắn theo hoàn cảnh hiện nay.
Việc gộp bát hương vào bàn thờ gia tiên thường có nghi lễ riêng: có nơi nhập tro bát hương người mất vào bát hương chung, có nơi giữ bát hương riêng đặt cạnh, có nơi chỉ giữ ảnh thờ. Đây là phần nên nhờ người đã quen việc trong họ hoặc nhà chùa hướng dẫn, vì mỗi họ một nếp.
Sau khi gộp, bàn thờ tạm được dọn đi: khăn phủ giặt sạch hoặc hoá, bàn gỗ lau sạch có thể dùng vào việc khác trong nhà. Ban Phật, bàn thờ Thần Tài nếu đã che thì mở ra từ trước, thường theo mốc 49 hoặc 100 ngày như nhà đã định. Ảnh thờ người mới mất đặt cùng hàng ảnh gia tiên, cùng cỡ, cùng kiểu khung cho bàn thờ hài hoà.
Những câu nên hỏi người lớn trong họ, nhà chùa
Trong những ngày bối rối, ghi sẵn vài câu hỏi để hỏi một lần, đỡ phải đoán:
- Bàn thờ người mới mất đặt ở đâu, phủ khăn màu gì theo nếp nhà mình?
- Có che ban Phật, bàn thờ Thần Tài, bàn thờ gia tiên không, đến mốc nào thì mở?
- Cúng cơm đến 49 ngày hay 100 ngày?
- Lịch các lễ tuần, 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu, giỗ hết theo âm lịch là ngày nào?
- Khi hết tang, nhập bát hương vào bàn thờ gia tiên theo cách nào, ai làm?
- Ảnh thờ dùng tấm nào, in cỡ nào để sau này đặt cùng hàng với ảnh ông bà?
Ghi lại câu trả lời trong sổ giỗ của gia đình. Những ghi chép này giúp những người giữ bàn thờ sau này biết nếp của nhà mình, và là chỗ dựa cho chính gia đình khi gặp những việc tương tự trong tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tang có phải che bàn thờ gia tiên không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình che ban Phật và bàn thờ Thần Tài trong thời gian tang, còn bàn thờ gia tiên có nhà để nguyên, có nhà che hờ vài ngày. Hỏi người lớn trong họ để thống nhất.
Che ban Phật đến bao giờ thì mở ra?
Phổ biến là sau lễ 49 ngày hoặc 100 ngày tuỳ nhà. Khi mở, thắp hương, thay hoa nước mới. Nếu chưa rõ, hỏi nhà chùa hoặc người lo việc trong họ.
Có phải cúng cơm cho người mới mất hằng ngày không?
Theo tập quán phổ biến, nhiều gia đình cúng cơm hằng ngày đến 49 ngày, có nhà đến 100 ngày. Mâm cơm giản dị là đủ; gia đình bận rộn có thể làm gọn theo khả năng.
Bàn thờ người mới mất đặt cao hay thấp hơn bàn thờ gia tiên?
Theo cách làm phổ biến, bàn thờ người mới mất đặt thấp hơn, phía trước hoặc bên cạnh bàn thờ gia tiên, cho đến khi hết tang mới đưa vào thờ chung.
Ở chung cư lập bàn thờ tang thế nào cho an toàn?
Dùng bàn nhỏ phủ khăn đặt trước bàn thờ gia tiên, dùng đèn thờ điện giữ sáng qua đêm, thắp ít hương, mở cửa thông gió, không hoá vàng trong căn hộ, ban công, hành lang. Báo ban quản lý toà nhà để được hướng dẫn.