Ngày vía Thần Tài rơi vào mùng 10 tháng Giêng âm lịch; nhiều cửa hàng làm lễ vào sáng sớm hôm đó, trước giờ mở cửa, với hoa tươi, quả, trầu cau, rượu, hương, nến hoặc đèn và một ít đồ lễ mặn hoặc ngọt tuỳ nếp nhà. Việc nên làm trước là lau dọn bàn thờ, thay gạo muối nước và mua sẵn đồ khô từ một hai ngày trước, vì sáng mùng 10 chợ hoa quả rất đông.
Bài này là danh sách việc và danh sách đồ cho chủ cửa hàng bận rộn. Nguồn gốc và ý nghĩa ngày vía thuộc các trang chuyên về tín ngưỡng dân gian; mâm cỗ cúng là chủ đề riêng, chỉ nhắc ở đây một câu. Chuyện mua vàng ngày vía cũng không bàn ở đây: đó là quyết định tài chính riêng của mỗi người, không phải một phần của lễ cúng.
Lịch việc từ mùng 7 đến sáng mùng 10
Chia việc ra nhiều ngày giúp sáng mùng 10 chỉ còn bày và thắp hương. Bảng dưới là lịch gợi ý, điều chỉnh theo giờ mở cửa của cửa hàng bạn:
| Thời điểm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mùng 7 hoặc mùng 8 | Lau dọn bàn thờ, rút bớt chân hương cũ, lau tượng | Làm sau giờ bán, khi cửa hàng vắng |
| Mùng 8 | Mua đồ khô: hương, nến, vàng mã nếu dùng, rượu, trầu cau (cau để được vài ngày) | Mua sớm tránh cảnh tăng giá, hết hàng sát ngày |
| Mùng 9 chiều | Thay gạo, muối, nước trong bộ tam sự; rửa chén, lọ hoa | Nhiều nhà làm việc này vào dịp đầu năm |
| Mùng 9 chiều hoặc tối | Mua hoa, quả; đặt đồ lễ mặn hoặc ngọt nếu mua sẵn | Hoa cắm sẵn trong xô nước, sáng mới cắm vào lọ |
| Sáng mùng 10 | Bày lễ, thắp đèn, thắp hương, khấn; dọn lễ sau khi hương tàn | Làm trước giờ mở cửa, xong mới đón khách |
Nếu mùng 10 rơi vào ngày cửa hàng chưa mở lại sau Tết, nhiều chủ cửa hàng vẫn đến làm lễ buổi sáng rồi về; có nơi làm lễ vào ngày mở cửa đầu tiên gần đó. Đây là cách linh động phổ biến, nên hỏi người lớn trong nhà nếu gia đình có nếp riêng.
Giờ làm lễ: nhiều nhà xem giờ theo lịch, nhiều nhà chọn ngay sáng sớm trước khi mở cửa. Không có giờ duy nhất đúng; quan trọng là chủ cửa hàng có mặt và không làm vội vã trong lúc khách đang chờ.
Danh sách đồ khô và đồ mua sẵn cần sắm
Danh sách dưới chia theo nhóm, đánh dấu những món có thể bỏ qua nếu muốn làm lễ gọn:
- Hương: một bó hương que, loại ít khói nếu cửa hàng kín. Dự phòng thêm vì mùng 10 có thể thắp nhiều lần trong ngày.
- Nến hoặc đèn: một đôi nến nhỏ nếu thắp lúc có người trông, hoặc đèn thờ điện đã có sẵn.
- Hoa tươi: một bó vừa lọ, hoa lâu tàn như cúc, ly, đồng tiền.
- Quả: một đĩa quả tươi theo mùa. Cách xếp mâm ngũ quả cầu kỳ là chủ đề riêng; đĩa quả gọn vừa mặt bàn là đủ.
- Trầu cau: một quả cau, vài lá trầu, theo nếp nhiều nhà miền Bắc và miền Trung.
- Rượu và nước: một chén rượu nhỏ, nước sạch thay mới.
- Đồ lễ mặn hoặc ngọt (tuỳ nhà): có nhà dùng xôi, chè, bánh; có nhà dùng thịt luộc, trứng, tôm, cua theo nếp miền Nam. Mâm cỗ cúng là chuyên đề riêng.
- Vàng mã (tuỳ nhà, có thể bỏ): nếu dùng, lượng nhỏ, hoá ở nơi được phép.
- Bao lì xì đỏ đặt bàn thờ (tuỳ nhà): một số cửa hàng đặt vài tờ tiền mới trong bao đỏ trên bàn thờ như một nếp đầu năm.
Một mẹo thực tế: viết danh sách này ra giấy và đánh dấu từng món khi mua. Sáng mùng 10 mới phát hiện thiếu hương hay quên cau là chuyện rất hay gặp, và lúc đó tiệm tạp hoá gần nhà có thể đã hết.
Trình tự lễ gọn trong mười lăm phút
Với cửa hàng một hai người, trình tự dưới đây đủ trang trọng mà vẫn kịp mở cửa đúng giờ:
- Mở cửa, bật đèn, quét qua khu vực trước bàn thờ. Bàn thờ đã lau dọn từ những ngày trước, sáng nay chỉ cần phủi bụi.
- Bày lễ: hoa vào lọ, đĩa quả, trầu cau, chén rượu, nước mới, đồ lễ mặn hoặc ngọt nếu có. Mặt bàn nhỏ thì đặt bớt đồ lên một khay sạch đặt trước bàn.
- Thắp đèn hoặc nến, rồi thắp hương, số lẻ theo tập quán.
- Khấn: đọc bài văn khấn ngày vía Thần Tài nếu có sẵn (xem chuyên mục văn khấn), hoặc khấn bằng lời mộc mạc: xưng tên, địa chỉ cửa hàng, hôm nay là ngày vía, thưa điều mình mong.
- Chờ hương cháy gần hết, trong lúc đó có thể chuẩn bị quầy hàng.
- Hạ lễ: hoá vàng nếu có ở nơi được phép, dọn đồ ăn xuống, giữ hoa quả lại bàn thờ.
Đồ lễ hạ xuống thường được chia cho nhân viên, người nhà cùng ăn như lộc đầu năm. Đồ mặn nên dọn sớm, không để trên bàn thờ sát nền nhiều giờ vì dễ ôi và hút côn trùng.
Đặt mâm lễ trọn gói: kiểm những gì khi nhận
Nhiều cửa hàng bận rộn đặt mâm lễ trọn gói từ các cơ sở chuyên làm đồ cúng, giao tận nơi sáng sớm mùng 10. Cách này tiết kiệm thời gian, nhưng nên kiểm vài điểm. Khi đặt, hỏi rõ mâm gồm những gì, cỡ mâm có vừa mặt bàn thờ Thần Tài thấp, nhỏ không; nhiều mâm làm sẵn quá to so với bàn, phải bày dưới sàn.
Khi nhận, xem đồ mặn có còn nóng hoặc được giữ lạnh đúng cách, có bọc kín không; xôi, chè có chua không; hoa quả có dập nát không. Hỏi giờ giao chính xác và số điện thoại người giao để không bị trễ lễ. Mâm cỗ đặt sẵn có nhiều mức tuỳ số món; chọn mức vừa đủ, không cần chạy theo mâm lớn nhất.
Một điều nên làm: đặt từ vài ngày trước. Sát ngày vía, các cơ sở nhận rất nhiều đơn, dễ giao trễ hoặc làm vội. Cũng nên chuẩn bị phương án dự phòng đơn giản như hoa, quả, trầu cau, rượu tự mua, để nếu mâm đến trễ vẫn có thể làm lễ đúng giờ.
An toàn trong ngày đông khách
Mùng 10 thường là ngày nhiều cửa hàng mở bán, khách đông, người ra vào liên tục. Bàn thờ sát nền gần cửa lúc này dễ bị va, đặc biệt khi có thêm nhiều đồ lễ bày ra ngoài mặt bàn. Nên dọn bớt đồ lễ ngay sau khi hương tàn, chỉ giữ hoa và quả, để lối đi thông thoáng.
Hương thắp nhiều lần trong ngày thì bát hương nhanh đầy tàn; tàn nóng tràn ra mặt bàn gỗ có thể cháy sém. Rút bớt chân hương giữa ngày nếu cần, và đặt bát hương lùi vào trong mặt bàn. Không để nến cháy khi bận đứng quầy không ai để ý.
Nếu hoá vàng, chỉ hoá ở nơi được phép, có chậu hoá riêng, xa hàng hoá và xa xe máy đỗ trước cửa hàng. Không hoá trên vỉa hè sát lối người qua lại, không hoá khi gió to. Nhiều khu phố, chợ, toà nhà đã có quy định về chỗ hoá vàng; hỏi ban quản lý hoặc tổ dân phố để làm đúng.
Cửa hàng có trẻ nhỏ theo bố mẹ ra trông hàng dịp đầu năm thì càng cần để ý: trẻ hay tò mò với nến, hương và đĩa bánh kẹo trên bàn thờ thấp. Đặt nến lùi vào trong, dặn trẻ không chạm, và dọn bánh kẹo xuống sớm để trẻ không với lấy khi hương còn cháy.
Làm lễ gọn hay lễ to: chuyện của mỗi nhà
Ngày vía là dịp nhiều người buôn bán coi trọng, nên dễ có cảm giác phải làm lễ thật to. Theo tập quán, lễ vật nhiều hay ít không được coi là thước đo; một mâm gọn gàng, sạch sẽ, dâng đúng lúc vẫn là lễ đầy đủ. Cửa hàng mới mở, vốn còn eo hẹp, làm lễ gọn là lựa chọn hợp lý.
Một số cửa hàng có nếp làm lễ lớn, mời nhân viên cùng dự, sau đó ăn chung bữa đầu năm. Đây là dịp gắn kết, cảm ơn người làm cùng mình trong năm cũ. Nếu làm, nên chọn giờ không ảnh hưởng việc bán hàng và giữ an toàn khi đông người quanh bàn thờ.
Điều nên tránh là để lễ vật trở thành gánh nặng chi tiêu đầu năm. Khoản chi lớn nên dành cho hàng hoá, sửa sang cửa hàng, giữ chân nhân viên. Không có lễ nào hứa hẹn việc buôn bán sẽ tốt hơn vì mâm lễ to hơn. Nhiều chủ cửa hàng lâu năm vẫn giữ một mâm lễ gần như không đổi qua nhiều năm, coi sự đều đặn ấy là nếp riêng của cửa hàng mình.
Sau ngày vía: những việc nhỏ nên làm
Hoa trên bàn thờ thường tươi thêm vài ngày; khi héo thì thay hoặc bỏ đi, rửa lọ, thay nước. Quả nên hạ xuống trong hai ba ngày trước khi chín nẫu. Gạo muối nước đã thay từ mùng 9 thì để nguyên đến dịp thay lần sau theo nếp nhà.
Vài ngày sau mùng 10, nhìn lại bát hương: nếu chân hương đã nhiều, có thể rút bớt, chỉ để lại số chân hương lẻ theo tập quán nhà mình. Đây cũng là lúc kiểm lại đèn thờ: dây có bị nóng, bóng có nhấp nháy không, sau những ngày bật liên tục dịp Tết.
Với cửa hàng có nhân viên, sau ngày vía là dịp tốt để nói lời cảm ơn và phân công lại việc giữ bàn thờ trong năm mới: ai thay nước, ai thắp hương khi chủ vắng, ai trông khi có lửa. Phân công rõ ngay từ đầu năm thì cả năm không phải nhắc lại.
Cuối cùng, ghi lại những gì đã mua, mua ở đâu, đặt mâm ở cơ sở nào và chất lượng ra sao. Năm sau nhìn lại ghi chú này sẽ đỡ hẳn việc chuẩn bị, nhất là khi người lo việc lễ thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Ngày vía Thần Tài là ngày nào?
Theo tập quán phổ biến, ngày vía Thần Tài là mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Nhiều cửa hàng làm lễ vào sáng sớm hôm đó trước giờ mở cửa. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm, nên xem lịch âm để biết chính xác.
Không làm lễ đúng mùng 10 có sao không?
Nhiều cửa hàng chưa mở lại sau Tết vào mùng 10 vẫn đến làm lễ buổi sáng, hoặc làm vào ngày mở cửa đầu tiên gần đó. Đây là cách linh động phổ biến. Mỗi gia đình có nếp riêng, nên hỏi người lớn trong nhà nếu băn khoăn.
Cúng vía Thần Tài có bắt buộc đồ mặn không?
Không bắt buộc. Nhiều cửa hàng cúng hoa, quả, trầu cau, rượu, bánh hoặc xôi; một số nhà, nhất là ở miền Nam, có nếp thêm đồ mặn như thịt luộc, trứng, tôm, cua. Lễ gọn hay đầy đủ tuỳ nếp nhà và khả năng.
Có cần đốt vàng mã ngày vía Thần Tài không?
Không bắt buộc. Một số cửa hàng có thói quen hoá một ít vàng mã, nhiều cửa hàng đã bỏ. Nếu dùng, chọn lượng nhỏ, hoá ở nơi được phép, có chậu riêng, xa hàng hoá và người qua lại.
Đặt mâm lễ trọn gói ngày vía cần lưu ý gì?
Đặt sớm vài ngày, hỏi rõ thành phần và cỡ mâm có vừa bàn thờ thấp không, hẹn giờ giao chính xác. Khi nhận, kiểm độ tươi của đồ mặn, xôi chè, hoa quả. Nên mua sẵn hoa quả, hương làm dự phòng phòng khi mâm đến trễ.
Sau ngày vía nên làm gì với đồ cúng?
Đồ mặn và đồ ngọt hạ xuống chia nhau ăn trong ngày như lộc đầu năm. Hoa để đến khi héo thì thay, quả hạ trong vài ngày. Rút bớt chân hương khi bát đầy và kiểm lại đèn thờ sau những ngày bật liên tục dịp Tết.