Nến thờ phổ biến gồm nến que sáp cắm trên chân nến, nến cốc và nến ly đặt trong vỏ, nến tealight nhỏ, và nến điện dùng pin hoặc cắm điện. Nến que đẹp, truyền thống nhưng chảy sáp và dễ đổ; nến cốc, nến ly gọn, ít chảy, cháy lâu; nến điện an toàn nhất cho nhà đi vắng hay chung cư. Nhiều gia đình kết hợp: nến điện ngày thường, nến thật khi có người ở nhà vào ngày lễ.
Chọn nến không chỉ là chuyện đẹp: nến kém chất lượng cháy muội đen, ám ảnh thờ; nến cao trên chân nến lỏng dễ đổ; nến cháy hết khi không ai ở nhà là nguồn cháy thường gặp. Bài này so sánh từng loại, cách chọn chân nến cho khớp, cách cắt bấc cho ít khói, và những thói quen giữ an toàn.
Các loại nến thờ đặt cạnh nhau
Bảng dưới so sánh theo những gì người dùng quan tâm hằng ngày; thời gian cháy thực tế tuỳ cỡ nến và chất sáp:
| Loại | Hình dáng, cách đặt | Ưu điểm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nến que sáp | Que dài, thường màu đỏ, cắm trên chân nến có chốt nhọn hoặc lỗ | Truyền thống, trang trọng, nhiều cỡ | Chảy sáp, dễ đổ nếu chân nến lỏng; cần khay hứng sáp |
| Nến cốc | Sáp đổ trong cốc nhựa hoặc nhôm, nhiều nơi gọi là nến bơ | Không chảy ra ngoài, cháy lâu, đặt trên đĩa | Cốc nhựa mỏng có thể mềm khi sáp gần hết |
| Nến ly thuỷ tinh | Sáp trong ly thuỷ tinh dày | Chắn gió, ít đổ, cháy rất lâu | Ly nóng khi cháy lâu; ly mỏng có thể nứt |
| Nến tealight | Viên nhỏ trong vỏ nhôm | Rẻ, tiện, dùng trong chụp đèn | Cháy ngắn, cần đặt trong chụp hoặc đĩa |
| Nến điện | Hình nến que hoặc nến cốc, đèn LED, chạy pin hoặc cắm điện | Không lửa, để lâu được, an toàn cho nhà vắng người | Thay pin, kiểm dây và ổ cắm; ánh sáng kém ấm hơn lửa thật |
Nến thơm có hương liệu ít được dùng trên bàn thờ gia tiên vì mùi lấn mùi hương thắp; một số gia đình dùng ở ban thờ Phật theo sở thích. Mùi nặng trong phòng thờ kín dễ gây khó chịu, nên chọn loại không mùi hoặc mùi nhẹ.
Nến que truyền thống: đẹp nhưng cần chân nến khớp và khay hứng sáp
Nến que đỏ là hình ảnh quen thuộc trên bàn thờ ngày Tết, ngày giỗ. Nến que có nhiều cỡ, từ que nhỏ cháy một hai giờ tới cây nến lớn cháy suốt đêm giao thừa. Một số nến lớn có trang trí hoa văn đắp nổi, thường dùng dịp Tết, cưới hỏi.
Điểm mấu chốt khi dùng nến que là chân nến phải khớp. Chân nến có chốt nhọn thì nến phải có lỗ ở đáy hoặc đủ mềm để cắm vào chắc; chân nến có lỗ tròn thì đường kính nến phải vừa khít. Nến cắm lỏng sẽ nghiêng dần khi sáp chảy và có thể đổ ra mặt bàn. Nếu nến hơi nhỏ so với lỗ, có thể hơ nóng đáy nến cho mềm rồi ép vào, hoặc dùng miếng đệm chống cháy chuyên dụng.
Nến que chảy sáp, đặc biệt khi có gió. Chân nến tốt có đĩa hứng sáp đủ rộng; nếu không, đặt cả chân nến lên một đĩa sứ hoặc đĩa kim loại. Sáp chảy trực tiếp xuống mặt gỗ sơn rất khó lấy sạch mà không làm xước lớp sơn.
Nến cốc, nến ly, tealight: gọn và ít đổ
Nến cốc là sáp đổ sẵn trong cốc nhỏ có bấc ở giữa, dùng nhiều ở chùa và ngày càng phổ biến ở bàn thờ gia đình. Ưu điểm lớn là sáp không chảy ra ngoài, đặt trên đĩa là xong, không cần chân nến. Nhiều loại cháy được nhiều giờ, hợp với ngày rằm, mùng một khi muốn đèn sáng cả buổi tối.
Nến ly thuỷ tinh dày cháy lâu hơn nữa, có khi vài ngày nếu thắp ngắt quãng, và ly chắn gió giúp ngọn lửa ổn định, ít muội. Cần để ý ly nóng lên khi nến cháy lâu, không đặt trực tiếp lên mặt gỗ sơn mà nên lót đế; không chạm tay vào ly đang nóng, và không đổ nước vào ly nóng.
Tealight là viên nến nhỏ trong vỏ nhôm, rẻ, tiện, thường đặt trong chụp đèn thuỷ tinh hoặc đèn lồng nhỏ. Viên tealight cháy không lâu nên hợp để thắp lúc cúng rồi tự tắt; tuy vậy, vỏ nhôm nóng, đặt trên khay chịu nhiệt, không đặt trên vải hay giấy.
Khi mua nến cốc, nến ly với số lượng lớn cho cả năm, nên thử đốt một hai cái trước: xem ngọn lửa có đều, có muội, có mùi lạ, sáp có cháy hết hay còn đọng nhiều ở thành cốc. Chọn được loại vừa ý rồi mới mua nhiều.
Nến điện: khi nào nên dùng
Nhà đi vắng cả ngày. Gia đình đi làm, nhà không ai trông thì nến điện hoặc đèn thờ điện là lựa chọn an toàn để bàn thờ vẫn có ánh sáng mà không có lửa.
Chung cư, căn hộ kín. Nhiều toà nhà có đầu báo khói, nhiều đồ vải; nến điện tránh được nguy cơ cháy và báo động nhầm.
Nhà có người già, trẻ nhỏ, vật nuôi. Ông bà mắt kém, trẻ nhỏ nghịch, mèo nhảy lên bàn thờ đều có thể làm đổ nến thật. Nến điện đổ cũng không gây cháy.
Chọn loại chất lượng. Nến điện chạy pin nên có công tắc rõ, nắp pin chắc; loại cắm điện cần dây đủ dài, phích chắc, cắm trực tiếp vào ổ tường. Ánh sáng màu vàng ấm, nhấp nháy nhẹ trông gần nến thật hơn loại sáng trắng.
Theo tập quán thì sao. Nhiều gia đình coi nến điện là cách giữ nếp phù hợp với nhà ở hiện đại; một số người lớn tuổi vẫn muốn thắp nến thật ngày lễ. Kết hợp cả hai là cách dung hoà phổ biến.
Cắt bấc và thắp nến cho ít khói, ít muội
Muội đen bám trên ảnh thờ, hoành phi, trần nhà thường do bấc nến quá dài hoặc có gió. Mấy bước đơn giản giúp nến cháy sạch hơn:
- Trước khi thắp, cắt bấc còn khoảng nửa phân; bấc dài làm ngọn lửa to, nhảy và ra khói đen.
- Đặt nến nơi không có gió lùa trực tiếp; nếu cần, dùng chụp thuỷ tinh hoặc tấm chắn.
- Lần đầu thắp nến cốc, nến ly, để nến cháy đủ lâu cho lớp sáp chảy đều khắp mặt, tránh cháy lõm một lỗ ở giữa.
- Khi muốn tắt, dùng nắp chụp tắt nến hoặc phẩy tay; thổi mạnh dễ bắn sáp nóng.
- Sau khi tắt, nếu bấc bị cong, nghiêng thì chỉnh lại cho thẳng khi sáp còn mềm.
- Cất nến dự phòng nơi khô mát, tránh nắng; nến bị mềm, cong vì nóng sẽ cháy lệch, chảy sáp một bên.
Nến chất lượng kém, sáp lẫn tạp chất, bấc to quá cỡ nến sẽ ra muội dù làm đúng mọi bước. Nếu thấy khói đen nhiều, đổi sang loại nến khác thay vì tiếp tục dùng.
An toàn khi dùng nến trên bàn thờ
Phần lớn các vụ cháy bàn thờ có dính tới nến hoặc hương. Những thói quen dưới đây rất đơn giản nhưng hiệu quả:
- Không để nến cháy khi cả nhà đi vắng hoặc đã đi ngủ; đêm giao thừa thì có người thức trông.
- Giữ khoảng cách giữa ngọn nến và rèm, hoa giả, hoành phi, dải trang trí, giấy tiền.
- Đặt nến trên chân nến có đĩa hứng hoặc trên đĩa chịu nhiệt, không đặt thẳng lên mặt gỗ hay khăn trải.
- Khi nến que còn ngắn, gần tới chân nến, thay nến mới; đừng để cháy tới tận chốt kim loại.
- Cất bật lửa, diêm, nến dự phòng ở ngăn kéo, xa tầm tay trẻ nhỏ.
- Có sẵn một bình chữa cháy nhỏ và một nắp kim loại gần phòng thờ.
Ngày Tết là lúc nến cháy nhiều nhất và lâu nhất trong năm. Chia ca trông bàn thờ trong đêm giao thừa, kiểm bàn thờ trước khi cả nhà đi chúc Tết, là thói quen nên giữ.
Nến ở ban thờ Phật, bàn thờ Thần Tài và những ngày đặc biệt
Ở ban thờ Phật, nhiều gia đình dùng nến cốc hoặc nến ly màu trắng, vàng, theo cách quen thấy ở chùa; có nhà dùng đèn điện hình hoa sen. Ban Phật thường ở vị trí cao nhất, nên nến đặt ở đó càng phải xa trần, xa rèm, và nên có chụp chắn gió.
Bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa ở cửa hàng đặt sát sàn, gần lối đi, khách ra vào và gió cửa lớn; nến thật ở đây dễ đổ, dễ bị vạt áo quệt vào. Phần lớn cửa hàng dùng đèn điện cho bàn thờ này, chỉ thắp nến vào mùng một, ngày rằm hoặc ngày vía khi có người đứng quầy trông.
Đêm giao thừa, ngày cưới, lễ mừng thọ, nhiều gia đình thắp đôi nến lớn đỏ trang trí hoa văn. Nến lớn cháy lâu, ngọn lửa to, chảy sáp nhiều; cần chân nến lớn tương ứng, khay hứng rộng, và đặt xa hơn bình thường với hoành phi, câu đối, rèm. Đây là những đêm cả nhà bận rộn, nên giao rõ ai là người trông bàn thờ.
Chọn chân nến hợp nến và hợp bàn thờ
Chân nến bằng đồng, gỗ sơn, sứ đều phổ biến. Điều quan trọng không phải chất liệu mà là chân nến hợp loại nến định dùng: chân có chốt nhọn cho nến que có lỗ đáy, chân có lỗ tròn cho nến que đúng đường kính, chân có đĩa phẳng hoặc chén cho nến cốc, nến ly. Nhiều chân nến đồng có chốt nhọn có thể đặt thêm một đĩa nhỏ lên trên để dùng nến cốc.
Chiều cao chân nến cần cân với bát hương và ảnh thờ: ngọn nến không nên ở ngang mặt ảnh, khói sẽ ám kính; cũng không nên thấp quá, bị đĩa quả che mất. Đôi chân nến đặt đối xứng hai bên, cách xa bát hương để que hương nghiêng không chạm lửa.
Chân nến cần nặng và đế rộng để không đổ khi có người vô tình chạm vào. Chân nến đồng mỏng, nhẹ, đế nhỏ, cắm nến que cao, là tổ hợp dễ đổ nhất. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Nến đỏ hay nến trắng mới đúng cho bàn thờ?
Nến đỏ phổ biến trên bàn thờ gia tiên và ngày Tết vì màu đỏ được ưa trong dịp vui. Nến trắng hay dùng ở ban thờ Phật, trong tang lễ theo tập quán nhiều nơi. Mỗi nhà một nếp; hỏi người lớn nếu băn khoăn.
Nến điện có làm mất ý nghĩa thờ cúng không?
Nhiều gia đình coi ánh sáng trên bàn thờ là điều chính, nguồn sáng là nến hay đèn điện không quan trọng bằng sự chăm chút. Nến điện giúp giữ ánh sáng an toàn khi vắng nhà; ngày lễ có người ở nhà thì có thể thắp nến thật.
Vì sao nến cháy ra khói đen?
Thường do bấc quá dài, có gió lùa, hoặc sáp và bấc kém chất lượng. Cắt bấc còn khoảng nửa phân, đặt nơi kín gió, dùng chụp thuỷ tinh. Nếu vẫn nhiều khói, đổi loại nến khác.
Sáp nến dính trên mặt bàn thờ thì làm sạch thế nào?
Chờ sáp nguội cứng, dùng thẻ nhựa cạo nhẹ phần nổi; phần mỏng còn lại có thể đặt khăn giấy lên rồi dùng máy sấy tóc thổi ấm để sáp chảy thấm vào giấy. Không dùng dao kim loại cạo trên mặt sơn.
Nến ly thuỷ tinh bị nứt khi đang cháy thì sao?
Ly mỏng hoặc có vết rạn có thể nứt khi nóng. Tắt nến bằng nắp chụp, để nguội hoàn toàn rồi bỏ. Lần sau chọn ly dày, không thắp khi nến chỉ còn một lớp mỏng dưới đáy vì ly nóng nhất lúc đó.
Có nên để nến cháy suốt đêm giao thừa?
Nhiều gia đình giữ lửa nến đêm giao thừa theo tập quán. Nếu làm vậy, cần có người thức trông, dùng nến ly hoặc nến cốc ít đổ, đặt xa vật dễ cháy. Không có người trông thì dùng đèn điện.