Theo tập quán phổ biến, bàn thờ gia tiên có ba hoặc năm chén nước đặt trên kỷ chén, rót nước sạch; nhiều nhà thay nước vào mùng một, ngày rằm, có nhà thay hằng ngày khi thắp hương. Một số gia đình thêm chén rượu hoặc chén trà theo nếp. Nước cũ thường được tưới cây hoặc đổ vào chỗ sạch, không đổ vào chỗ bẩn.
Chén nước là món nhỏ nhất trên bàn thờ nhưng lại là thứ nhìn vào biết ngay bàn thờ có được chăm hay không: nước đầy, trong là sạch; nước cạn, đóng cặn, có bụi nổi là đã lâu không ai lo. Bài này giải thích các nếp hay gặp về số chén, loại nước, khi nào thay, và chuyện vệ sinh mà ít ai nói tới.
Số chén và cách sắp thường gặp
Mỗi nhà có thể khác; bảng dưới tổng hợp những cách làm phổ biến:
| Kiểu | Cách sắp | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Một chén | Một chén nước trước bát hương | Bàn thờ treo, bàn thờ nhỏ, ban thờ phụ |
| Ba chén | Ba chén trên kỷ một hoặc hai bậc, chén giữa cao hơn | Phổ biến ở bàn thờ gia tiên |
| Năm chén | Năm chén trên kỷ ba bậc, xếp hình tháp | Bàn thờ lớn, gia đình theo nếp nhiều chén |
| Thêm chén rượu | Một chén rượu riêng, hoặc thay một chén nước bằng rượu | Nhiều nhà miền Bắc ngày lễ, ngày giỗ |
| Thêm chén trà | Chén trà pha mới đặt cạnh chén nước | Gia đình có người khuất xưa quen uống trà |
Số chén lẻ được nhiều nhà ưa, giống như số nén hương. Ban thờ Phật thường có chén nước sạch riêng, có nơi gọi là nước cúng Phật; nhiều nhà không đặt rượu ở ban Phật theo tập quán.
Nếu bàn thờ nhà bạn đang có sẵn số chén theo nếp ông bà để lại, cứ giữ như vậy. Khi lập bàn thờ mới, hỏi người lớn trong họ nhà mình thường đặt mấy chén, có rượu hay không, để bàn thờ ở thành phố và bàn thờ ở quê giống nhau, con cháu về đâu cũng thấy quen.
Kỷ chén, đài nước, nậm rượu: các món đựng nước trên bàn thờ
Kỷ chén là chiếc giá nhỏ có bậc để xếp chén, thường bằng gỗ, có khi bằng đồng hoặc sứ. Kỷ một bậc đặt chén thành hàng ngang; kỷ hai, ba bậc xếp chén thành hình tháp, chén giữa cao nhất. Kỷ gỗ cần được sơn phủ kỹ vì hay bị nước tràn khi rót; kỷ gỗ để mộc lâu ngày có vết nước loang, đen.
Đài nước, ở nhiều nơi là chiếc bình nhỏ có nắp đậy hoặc một chén có nắp và đế, dùng đựng nước sạch trên bàn thờ thay cho chén để hở. Có nắp giúp nước ít bụi, ít côn trùng rơi vào, hợp với nhà ít khi thay nước hằng ngày. Một số gia đình dùng cả hai: chén trên kỷ và một đài nước ở giữa.
Nậm rượu là chiếc bình nhỏ đựng rượu, thường đi đôi với chén rượu, đặt trên bàn thờ vào ngày lễ hoặc để thường xuyên tuỳ nhà. Chuyện chọn chất liệu, cỡ của nậm rượu, mâm bồng, lọ hoa là chủ đề riêng; ở đây chỉ nói về việc dùng.
Rót nước gì
Nước sạch là đủ. Phần lớn gia đình dùng nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội, như nước uống trong nhà. Điều quan trọng theo tập quán là nước sạch và trong, rót mới, không phải loại nước gì đặc biệt.
Nước mưa, nước giếng trong ký ức ông bà. Ngày trước nhiều nhà ở quê dùng nước mưa hứng sạch hoặc nước giếng trong để cúng; một số người lớn vẫn giữ thói quen này. Ở thành phố, nước lọc là lựa chọn tiện và sạch hơn.
Rượu, trà theo nếp nhà. Rượu trắng, rượu nếp thường đặt vào ngày giỗ, Tết; trà pha mới đặt khi thắp hương buổi sáng. Rượu trên bàn thờ để lâu bay hơi, cần thay định kỳ như nước.
Nước rót vừa phải. Rót khoảng bảy tám phần chén, không rót đầy tràn miệng. Chén đầy quá dễ sóng ra khi đặt lên kỷ, nước loang xuống gỗ; rót vừa phải cũng dễ bưng khi thay.
Không dùng nước có ga, nước ngọt. Theo tập quán phổ biến, nước ngọt có ga ít khi được đặt trong chén thờ; một số nhà có đặt chai nước ngọt trong mâm lễ ngày giỗ, đó là phần lễ vật, khác với chén nước thờ thường ngày.
Thay nước khi nào
Nhiều gia đình thay nước vào mùng một và ngày rằm, cùng lúc thay hoa, lau bàn thờ. Nhà có người ở thường xuyên và thắp hương hằng ngày thì có thể thay nước mỗi sáng, coi như một phần của việc thắp hương. Ngày giỗ, ngày Tết thì nước được thay mới trước khi làm lễ.
Ở khí hậu nóng ẩm, nước để hở trên bàn thờ quá vài ngày bắt đầu bám bụi, bay hơi, đôi khi có váng; để lâu hơn thì đóng cặn ở thành chén. Vì vậy dù nhà theo nếp thay mùng một, ngày rằm, nếu thấy nước đã cạn, đục thì nên thay sớm.
Gia đình hay đi vắng có thể dùng đài nước có nắp, hoặc chén có nắp đậy, để nước sạch lâu hơn. Người được nhờ thắp hương hộ cũng nên được dặn việc thay nước.
Một thói quen nhỏ giúp không quên: gắn việc thay nước với một việc khác đã đều đặn, như thay nước mỗi lần thắp hương buổi sáng, hoặc mỗi lần đi chợ mua hoa ngày rằm. Việc thay nước chỉ mất vài phút, nhưng làm đều thì bàn thờ lúc nào cũng tươm tất.
Khi thay, nhiều người rót nước mới trước rồi mới đổ nước cũ, hoặc làm từng chén, để bàn thờ không lúc nào trống. Đây là nếp nhỏ, làm hay không tuỳ nhà, nhưng nó giúp thao tác chậm rãi, ít đổ vỡ.
Một chuyện vệ sinh ít ai nói: muỗi và nước đọng
Nước sạch đọng trong vật chứa nhỏ, để nhiều ngày, là nơi muỗi có thể đẻ trứng. Các khuyến cáo phòng sốt xuất huyết ở Việt Nam nhiều năm nay vẫn nhắc người dân thay nước, lật úp vật chứa nước đọng quanh nhà; chén nước thờ, lọ hoa trên bàn thờ cũng thuộc nhóm vật chứa cần để ý.
Điều này không có nghĩa phải bỏ chén nước thờ. Chỉ cần thay nước đều đặn, không để quá một tuần, súc rửa chén khi thay, và nhìn qua lòng chén xem có bọ gậy, tức lăng quăng, không. Lọ hoa thì thay nước khi thay hoa, cọ thành lọ.
Vào mùa mưa, khi địa phương có thông báo về dịch sốt xuất huyết, nhiều gia đình chuyển sang thay nước thờ hằng ngày hoặc dùng chén có nắp. Đây là cách giữ nếp thờ cúng mà vẫn giữ an toàn cho cả nhà.
Đổ nước cũ và rửa chén
Nước thờ cũ theo tập quán được đối xử nhẹ nhàng, không đổ bừa. Những cách thường gặp:
- Tưới vào chậu cây, gốc cây trong vườn, ngoài ban công.
- Đổ vào chỗ thoát nước sạch, như rãnh nước ngoài sân, không đổ vào bồn cầu hay chỗ bẩn theo quan niệm nhiều nhà.
- Có người dùng nước thờ cũ để lau bàn thờ, nhưng nước đã bụi thì lau lại bằng khăn sạch sau đó.
- Rửa chén bằng nước sạch, cọ nhẹ thành chén để hết cặn; dùng khăn riêng của bàn thờ lau khô.
- Định kỳ rửa kỹ chén và kỷ bằng xà phòng nhẹ, tráng sạch, để khô hẳn trước khi đặt lại.
Khi rửa chén, nên làm từng chén một hoặc để chén thay thế lên kỷ trước, để bàn thờ không lúc nào trống nước theo nếp của nhiều gia đình. Muốn xem thêm mẫu đồ thờ, tượng có mô tả chất liệu rõ ràng có thể tham khảo vatpham.com hoặc vatphamphongthuy.com.
Chọn chén thờ và kỷ cho dễ dùng
Chén thờ nên có miệng vừa, không quá nông để rót nước không tràn, không quá sâu để dễ súc rửa. Chén sứ trắng hoặc men lam dễ nhìn thấy cặn bẩn, nhờ đó dễ biết khi nào cần rửa. Chén có đế cao trông trang trọng nhưng dễ đổ nếu kỷ chật.
Kỷ chén gỗ cần mặt bậc rộng hơn đáy chén, có gờ nhẹ để chén không trượt; kỷ được sơn phủ kỹ, đặc biệt mặt bậc, để nước tràn không thấm vào gỗ. Kỷ đồng thì lau khô sau khi thay nước để không lên vết xanh.
Với bàn thờ nhỏ, một chén có nắp hoặc một đài nước nhỏ có thể thay cho kỷ ba chén. Đồng bộ chén với bát hương và bộ đồ thờ, cùng chất liệu, cùng men, giúp bàn thờ gọn mắt.
Nên mua dư một hai chén cùng mẫu để thay khi lỡ tay làm vỡ hay mẻ. Chén thờ bộ sứ thường khó mua lẻ đúng mẫu sau vài năm; có sẵn chén dự phòng thì không phải dùng tạm chén uống trà trong nhà.
Lịch chăm chén nước, hoa, hương cho người lần đầu giữ bàn thờ
Người trẻ lần đầu tự giữ bàn thờ thường không biết bắt đầu từ đâu. Một lịch đơn giản theo tháng âm lịch như dưới đây giúp không bỏ sót; điều chỉnh theo nếp nhà:
| Thời điểm | Chén nước | Hoa, quả | Hương, đèn và bàn thờ |
|---|---|---|---|
| Hằng ngày hoặc vài ngày một lần | Nhìn qua mực nước, châm thêm hoặc thay nếu đục | Bỏ hoa héo, quả hỏng | Thắp hương theo nếp; tắt nến trước khi rời phòng |
| Mùng một và ngày rằm | Thay nước mới, rửa chén | Thay hoa tươi, đặt quả mới | Lau mặt bàn, phủi bụi đồ thờ, thắp hương ba nén |
| Ngày giỗ | Thay nước, đặt thêm chén rượu hoặc trà | Hoa và quả theo lễ | Lau dọn kỹ, chuẩn bị chỗ bày lễ |
| Cuối năm | Rửa kỹ chén, kỷ | Chuẩn bị hoa Tết | Dọn dẹp lớn, rút chân hương theo nếp nhà |
| Khi đi vắng dài ngày | Dùng chén có nắp hoặc nhờ người thay | Không để hoa tươi dễ úng | Chỉ để đèn điện, không để nến |
Lịch này không phải luật lệ; mục đích là giúp bàn thờ luôn sạch sẽ mà không ai phải nhớ trong đầu. Ghi lên một tờ giấy nhỏ dán trong cánh tủ thờ, hoặc đặt nhắc lịch trên điện thoại theo ngày âm.
Câu hỏi thường gặp
Bàn thờ nhất thiết phải có chén nước không?
Theo tập quán phổ biến, chén nước sạch là một trong những thứ cơ bản trên bàn thờ, thể hiện sự chăm chút. Bàn thờ nhỏ có thể chỉ một chén. Mỗi nhà một nếp; nếu băn khoăn, hỏi người lớn trong họ.
Nước thờ có dùng để uống được không?
Có người giữ quan niệm uống nước thờ để lấy lộc, nhưng nước để hở nhiều ngày có bụi, có thể có côn trùng. Về vệ sinh, không nên uống nước đã để lâu trên bàn thờ; nếu muốn, chỉ dùng nước vừa đặt trong thời gian ngắn.
Có cần thay nước hằng ngày không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà thay vào mùng một, ngày rằm. Nếu nước nhanh cạn, đục, hoặc đang mùa sốt xuất huyết, nên thay thường hơn hoặc dùng chén có nắp đậy.
Rượu trên bàn thờ để lâu có sao không?
Rượu để hở sẽ bay hơi, có thể bám bụi. Nhiều gia đình chỉ đặt rượu vào ngày lễ rồi dọn, hoặc dùng nậm có nắp. Rượu cũ có thể bỏ hoặc dùng lau đồ thờ theo nếp nhà.
Ba chén nước đặt theo thứ tự nào?
Thường xếp trên kỷ, chén giữa ở bậc cao nhất, hai chén hai bên thấp hơn. Có nhà xếp ngang hàng. Không có quy định chung; điều quan trọng là ngay ngắn, sạch sẽ và vững.
Chén nước bị đóng cặn trắng thì làm sạch thế nào?
Cặn trắng thường là cặn khoáng của nước. Ngâm chén trong nước ấm pha một ít giấm hoặc chanh một lúc rồi cọ nhẹ, tráng sạch nhiều lần. Không dùng chất tẩy mạnh với chén có men vẽ tay.